Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Аб’ектам барацьбы бальшавікоў супраць рэлігіі зрабіліся не толь-кі святары, але і храмы, дзе яны прамаўлялі «слова боскае». Так, 5 сне-жня 1931 г. па асабістаму загаду І. Сталіна ў Маскве быў раз­бу­раны храм Хрыста-Выратавальніка. Паўсюдна пачалося масавае закрыццё цэркваў. Пасля рэ­а­лі­за­цыі пастановы бюро ЦК КП(б)Б ад 18 жніўня 1937 г. «Аб захадах па закрыцці по­ль­с­кіх касцёлаў" у БССР да канца года заставаліся дзе­ю­чы­мі 11 каталіцкіх храмаў са 113. Потым зачы-нілі ўсе культавыя ўстановы. У 1938 г. засталіся толькі два праваслаў-ныя храмы – у Мазыры і Оршы. Усяго было закрыта 1 445 цэркваў, 704 сінагогі, 113 касцёлаў.

Нягледзячы на велізарныя фізічныя, эканамічныя і маральныя ах­вя­ры, якія панеслі свяшчэннаслужыцелі і простыя вернікі, І. Сталіну і яго паплечнікам не ўдалося вынішчыць рэлігію. Аб тым, у пры­ват­нас­ці, сведчыў перапіс насельніцтва, які адбыўся ў 1937 г. Так, з 30 мі­ль­ё­наў непісьменных грамадзян СССР старэй за 16 год 25 млн назвалі ся­бе веруючымі, а з 68, 5 млн пісьменных – больш за 30 млн.

Такім чынам, палітыка РКП(б)-УКП(б) у дачыненні да рэлігіі і цар­к­вы вызначалася бескампраміснасцю, непрымірымасцю і на­кі­ра­ва­нас­цю на поўнае знішчэнне свяшчэннаслужыцеляў, храмаў і культаў. Яны была выклікана ідэалагічнымі, палітычнымі, эканамічнымі і ку­ль­тур­ны­мі прычынамі. Для да­сяг­нен­ня сваіх мэтаў улада выкарыстоў-вала самыя разнастайныя, але га­лоў­ным чынам, гвалтоўныя метады, вынікам якіх ста­лі шматтысячныя людскія ахвяры, матэрыяльныя і духоўныя стра­ты народаў СССР.

5. Сталінская мадэрнізацыя эканомікі (індустрыялізацыя пра­мыс­ло­вас­ці і калектывізацыя сельскай гаспадаркі) суправаджалася карэн-нымі пе­раў­т­ва­рэн­ня­мі ў галіне культуры, якія набылі назву культур-най рэ­ва­лю­цыі. У ходзе яе пра­дуг­лед­ж­ва­ла­ся поўная ліквідацыя не-пісьменнасці, укараненне новай сістэмы адукацыі, развіццё навукі, станаўленне літаратуры і мас­тац­т­ва, фарміраванне інтэлігенцыі.

Кіраўніцтва БССР надавала важнае значэнне павышэнню аду­ка­цый­на­га ўзроўню насельніцтва. На пачатак 1932-1933 навучальнага года 6 988 школ наведвала 856, 5 тыс. дзяцей. У 1930-я гг. у БССР аформілася сістэма шко­ль­най адукацыі: пачатковая школа (1-4 класы), няпоўная ся­рэд­няя (1-7 класы) і сярэдняя (1-10 класы). У шко­лах уво-дзілася ўніфікаваныя навучальныя праграмы, урочная фор­ма, пяці-бальная сістэма ацэнкі ведаў вучняў.

У другой палове 1930-х гг. поспехі гаспадарчага развіцця даз­во­лі­лі павялічыць асігнаванні на асвету. Так, у 1937-1938 навучальным го-дзе ў 7 132 школах БССР за партамі сядзела ўжо 1 015,8 тыс. дзяцей. Амаль 249 тыс. чал. ліквідавалі сваю непісьменнасць.

Павелічэнне сеткі сярэдніх школ стымулявала імкненне моладзі да далейшай адукацыі. Патрэба ў раб­фа­ках паступова знікала і ў 1939 г. яны былі скасаваны. У 1937-1938 навучальным годзе ў 96 тэхніку-мах навучалася 33, 2 тыс. студэнтаў. З 1927 па 1932 гг. колькасць ВНУ павялічылася з 4 да 31, а студэнтаў у іх – з 4, 6 тыс. да 10, 5 тыс. У лі-ку вядучых прызнаваліся БДУ, Інстытут народнай гас­па­дар­кі, По-літэхнічны, Сельскагаспадарчы (Горкі), медыцынскія (Мінск, Віцебск) і педагагічныя (Мінск, Віцебск) інстытуты. Праз 5 год было вырашана шляхам узбуйнення ВНУ ска­ра­ціць іх колькасць да 21. Гэта, аднак, не зменшыла магчымасці моладзі ат­ры­маць адукацыю. У 1937-1938 на-вучальным годзе колькасць студэнтаў узрасла да 15 255 чал., і на­бы­ла тэндэнцыю да павелічэння, паколькі ў шэрагу ВНУ (БДУ, БПІ і інш.) узнікла завочная форма навучання.

1930- я гады – час далейшага развіцця беларускай навукі, флаг­ма­нам якой заставалася Акадэмія навук у складзе 12 інстытутаў. Най-большых поспехаў дасягнулі даследаванні ў галіне арганічнай хіміі (М. Прыляжаеў, М. Казлоў, У. Шкатэлаў) хіміі, ба­та­ні­кі (Ц. Годнеў), геалогіі (М. Бліядуха), насенневодства (П. Аль­с­мік), жывёлагадоўлі (М. Найдзёнаў). Высокія вынікі ў вывучэнні фі­зі­я­ло­гіі галавека і мета-даў лячэння хвароб прыносілі працы Д. Маркава, М. Кроля, Ф. Гаўс-мана, Л. Разанава і інш.

Грунтоўныя навуковыя даследаванні ажыц­цяў­ля­лі­ся ў Балотным, Лесапрамысловым, Свінагадоўчым інстытутах, на Цэн­т­ра­ль­най буль-бяной станцыі, на кафедрах БДУ, БПІ і іншых ВНУ. Да канца 1930-х гг. у БССР навуковымі праблемамі займаліся 2 227 спе­цы­я­ліс­таў 51 навуковай установы.

1930-я гады з’яўляліся прыкметным этапам у раз­віц­ці беларускай літаратуры. Найважнейшымі тэ­ма­мі празаікаў з’яўляліся падзеі грама-дзянскай вайны (Я. Колас «Дрыгва», Б. Мікуліч "Дужасць", П. Галавач "Носьбіты нянавісці"), ка­лек­ты­ві­за­цыі (М. Зарэцкі "Вязьмо", С. Бара-навых "Межы", П. Га­ла­вач "Сполах на загонах", Я. Колас "Адшчапе-нец", К. Крапіва «Мядзведзічы»), пачуцці і жыццё савецкага чалавека (К. Чорны «Бацькаўшчына», Э. Самуйлёнак "Будучыня").

Узнёслай творчасцю сваю адданасць са­цы­я­ліс­тыч­най Айчыне выявілі Я. Купала (паэма «Над ракой Арэсай», вершы «Алеся», «Хлоп-чык і лётчык»), М. Лужанін (паэма «Галасы гарадоў"), А. Куляшоў (паэма "Хлопцы апошняй вайны") і інш.

У 1930-я гг. пачалася творчасць паэтаў но­ва­га пакалення – М. Аў-рамчыка, А. Вялюгіна, А. За-рыцкага, М. Ка­лачынскага, П. Панчанкі.

Новым крокам у драматургіі стала п’еса Я. Коласа "Вайна вайне". К. Чорны перапрацаваў для сцэны свой раман "Бацькаўшчына», З. Бя­-ду­ля – аднаіменную п’есу «Салавей». Беларускія тэатры паставілі п’е­сы Э. Самуйлёнка "Сяржант Дроб" і "Пагібель воўка", П. Глебкі "Над Бярозай-ракой", В. Вольскага "Цудоўная дудка". К. Крапівы "Канец дружбы", "Партызаны" і "Хто смяецца апошнім".

У 1930-я гг. беларускія тэ­ат­ры далучалі грамадзян да лепшых узо-раў рускай і замежнай класікі – А. Астроўскага («Беспасажніца», «Ваўкі і авечкі»), I. Шылера («Каварства і каханне») і інш. Калектыў БДТ-1 ставіў п’есы К. Чорнага "Бацькаўшчына", А. Кар­ней­чу­ка "Пла-тон Крэчат", З. Бядулі "Салавей", К. Крапівы "Партызаны" і інш, якія карысталіся вялікім поспехам у гледачоў, дзякуючы ўдзелу ў спек­так­лях У. Крыловіча, У. Уладамірскага, Г. Глебава, І. Ждановіча, Б. Пла-тонава, Л. Рахленкі, Л. Ржэцкай. Асаблівай папулярнасцю ка­рыс­та­ла­ся камедыя К. Крапівы "Хто смяецца апошнім".

Мастацкі кіраўнік БДТ-2 М. Міцкевіч рабіў акцэнт на пар­тый­на-класавых падыходах пры раскрыцці вобразаў герояў. Прыз­на­ча­ны ў 1934 г. рэжысёр В. Дарвішаў здолеў выклікасць цікавасць гле­да­чоў пастаноўкаю спектакляў Б. Рамашова "Байцы", А. Кар­ней­чу­ка "Пагі-бель эскадры», М. Горкага "Мяшчане". Бе­ла­рус­кі рэпертуар быў прад-стаўлены п’есамі Я. Купалы "Паўлінка" і "Прымакі", Я. Коласа "У пу-шчах Палесся". Зоркамі БДТ-2 з’яўляліся А. Ільінскі і П. Малчанаў.

Пасля адхілення Ў. Галубка ад кіраўніцтва БДТ-3 рэжысёр К. Сан­ні­каў за пяць год сваёй працы паспеў зрабіць шмат для таго, каб твор­часць калектыва была па вартасці ацэнена гомельскай публікай. Тым не менш, у 1937 г. уся трупа была арыштавана, а тэатр закрыты.

Партыйнае кіраўніцтва ўсведамляла неабходнасць далучэння шы-рокіх мас да тэатральнага мастацтва. Невыпадкова, у 1931 г. у Мінску пачаў пра­ца­ваць Тэатр юнага гледача, а ў 1938 г. у Гомелі – Дзяр-жаўны тэ­атр лялек. У 1938 г. у Гомелі, Бабруйску, Барысаве, Слуцку, Полацку, Ра­га­чо­ве, Мазыры, Лепелі працавала 8 вандроўных калгас-на-саўгасных тэ­ат­раў.

Важнай падзеяй у развіцці музычнага мастацтва БССР стала ад­к­рыц­цё ў 1932 г. Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі, якая дала пу­цёў­ку ў жыццё першым прафесійным кампазітарам – А. Багатырову, М. Крошнеру, П. Падкавыраву, В. Алоўнікаву, Дз. Лукасу. У 1933 г. Бе­ла­рус­кі дзяржаўны тэатр оперы пачаў сваю дзейнасць з пастаноўкі опе­ры "Кармэн" Ж. Бізэ і ў далейшым радаваў гледачоў творамі рус­кіх і заходнееўрапейскіх кампазітараў.

Намаганнямі айчынных пас­та­ноў­ш­чы­каў у 1939 г. адбыліся прэ-м’еры опер Я. Цікоцкага «Міхась Падгорны» і А. Багатырова «У пу-шчах Палесся», агучаных Л. Алек­сан­дроўс­кай, М. Млодэк, М.Дзяні-савым, І. Балоціным.

У 1937 г. пачаў выступленні сімфанічны аркестр Дзяржаўнай фі-лармоніі, у рэпертуары якога былі ўклю­ча­ны сімфоніі, напісаныя В. Залатаровым, А. Клумавым, М. Аладавым, з нацыянальнымі ма­ты­ва­мі. Апрацоўкай фальклорных твораў займаліся кампазітары І. Любан, С. Палонскі, Н. Сакалоўскі, Г. Цітовіч.

Найбольш вядомымі творамі кампазітараў былі: першая бе­ла­рус­кая рэвалюцыйная опера «Вызваленне працы» М. Чуркіна і камічная опе­ра «Тарас на Парнасе» М. Аладава, «Міхась Падгорны» Я. Ці­коц­ка­га, «У пушчах Палесся» А. Багатырова, «Кветка шчасця» А. Ту­ран­ко­ва і першы нацыянальны балет «Салавей» М. Крошнера.

Народ­ную музыку прапагандаваў Беларускі дзяржаўны ансамбль на­родных інструментаў, створаны ў 1930 г., (з 1937 г. – хор і ансамбль бе­ла­рус­кай на­роднай песні і танца). Да 1938 г. кампазітары Беларусі напісалі звыш 20 буйных сімфоній, 12 камерных твораў. У іх ліку песень, якія ста­лі вядомы ва ўсім СССР – «Бывайце здаровы» I. Лю-бана і «Вечарынка ў калгасе» С. Палонскага.

Да 1939-х гадоў беларускія кінематаграфісты працавалі ў Ленін-градзе на кінастудыі «Савецкая Беларусь». Новым напрамкам іх дзей­нас­ці сталі здымкі хранікальных і дакументальных фільмаў па бя­гу­чых падзеях. 1933 г. азнаменаваўся выхадам гукавых фільмаў "Першы ўзвод" рэжысёра Ў. Корш-Сабліна і "Двойчы народжаны" рэжысёра Э. Ар­шан­с­ка­га. Прызнанне гледачоў атрымалі фільмы «Шукальнікі шчасця» і «Маё пакаленне» У. Корш-Сабліна, «Дзяўчына спя­ша­ец­ца на спатканне» М. Вернера, «Мядзведзь» Г. Аненскага. Ад­нак уклад кінастудыі ў развіццё ўласна беларускай культуры быў яшчэ невялікі.

Як вынікала з экспазіцый Усебеларускіх выстаў, якія штогод ад­бы­ва­лі­ся ў Мінску, асноўная маса майстроў пэндзлю прысвяціла свой та­лент тэме сацыялістычнага будаўніцтва. У 1932 г. шмат добрых слоў было сказана на адрас палотнаў В. Волкава "Перадача вопыту" і Г. Віера – "Кавальскі цэх".

Вядучым майстром-пейзажыстам зас­та­ваў­ся В. Бялыніцкі-Біру-ля. У ліку яго твораў 1930-х гг. – "Пачатак восені", "Набегла хмара", "Бэз цвіце". Здолелі захаваць сваю творчую індывідуальнасць М. Ду­чыц, М. Гругер, Ю. Пэн.

За 1930-я гг. цэх беларускіх скульптараў папоўніўся за кошт такіх май­с­т­роў, як З. Азгур, А. Арлоў, А. Бембель, А. Глебаў. Над вобраза-мі сучасніка працавалі А. Грубэ («Трактарыстка», «Беларус»), А. Ар-лоў («Пагранічнік і калгасніца», ба­рэ­ль­еф «Жыццё піянераў») і інш. Але найбольш вядомы твор тых га­доў – гэта скульптурная кампазіцыя М. Манізера «Ленін на трыбуне» (1933) у архітэктурным ансамблі Дома ўрада, спраектаванага І. Лан­г­бар­дам.

З іншых дасягненняў беларускай архітэктуры, варта адзначыць Дзяр­жаў­ную бібліятэку БССР (Г. Лаўроў), Дзяржаўны тэатр оперы і балета і Дом Чырвонай Арміі (І. Лангбард), будынак ЦК КП(б)Б (А. Во­і­наў і Ў. Вараксін).

Такім чынам, удасканаленне і далейшае развіццё сістэмы адука-цыі, навукі, выяўленчага і музычнага мастацтва, архітэктуры заклад-вала грунт для новай савецкай культуры, фарміравала кад­ры савецкай інтэлігенцыі і тым спрыяла перамозе стратэгічных за­дач сацыялістыч-нага будаўніцтва.

Разам з тым развіццё савецкай культуры не было свабодным. Па ідэалагічных меркаваннях яно штучна стрым­лі­ва­ла­ся і скіроўвалася ў рэчышча, якое вызначалася І. Ста­лі­ным і яго хеўрай у маштабах усёй краіны. Значны ўрон беларускай культуры быў нанесены, па-першае, адмовай ад беларусізацыі і прас­лед­ван­нем яе прыхільнікаў; па-другое, класавым прынцыпам фар­мі­ра­ван­ня студэнтаў і выкладчыцкага кор-пусу; па-трэцяе, не­аб­г­рун­та­ва­ны­мі палітычнымі рэпрэсіямі супраць дзеячаў беларускай культуры.

6. Асуджэнне культу асобы Сталіна станоўча адбілася на ўсіх на-прамках жыццядзейнасці савецкага грамадства. Па­вод­ле закона «Аб умацаванні сувязі школы з жыццём i да­лей­шым развіцці сістэмы на-роднай адукацыі ў СССР», прынятага ў снеж­ні 1958 г., школьная аду-кацыя скіроўвалася на політэхнічнае на­ву­чан­не і працоўнае выхаван-не. У 1959 г. была ўведзена абавязковая 8-гадовая адукацыя. Для сірот і дзяцей са слабазабяспечаных у матэрыяльным плане се­м­’­яў утвара-ліся школы-інтэрнаты. Гэтая сістэма навучання і вы­ха­ван­ня сябе ап-раўдала, у 1965 г. у БССР налічвалася ўжо 128 такіх школ. Ак­ты­ві­за­ва­лі працу школы рабочай моладзі. У выніку з 1956 да 1965 г. сярэд-нюю адукацыю атрымалі каля 600 тыс. юнакоў i дзяўчат.

У 1972 ва ўсёй краіне, у тым ліку БССР, пачаўся пераход да ўсе­ а­гу­ль­най сярэдняй адукацыі. У 1985 г. яе атрымалі ўжо 170 тыс. чал., на 20 тыс. больш, чым у 1965 годзе. Акрамя адукацыі, сярэдняя шко-ла, галоўным чынам праз сістэму на­ву­ча­ль­на-вытворчых камбінатаў, ставіла на мэце даць выпускніку пэў­ную прафесію.

Узросшая патрэба ў кваліфікаваных рабочых абумовіла стварэнне спецыяльных навучальных устаноў. Так, у 1959 г. усе рамесныя і ін-шыя вучылішчы былі пераўтвораны ў гарадскія i сельскія прафе-сіянальна-тэх­ніч­ныя вучылішчы (ГПТВ і СПТВ). З 1961 па 1985 іх колькасць вы­рас­ла са 103 да 240. Каб узняць агульны ўзровень буду-чых ра­бо­чых, у 1970-я гг. у ПТВ, іх навучэнцам, акрамя прафесіі, за­надава­ла­ся сярэдняя адукацыя.

З 1960 г. па 1985 г. са 102 да 139 павялічылася колькасць тэхні-кумаў, а навучэнцаў у іх – са 139 тыс. да 160, 4 тыс.

У гэты перыяд імкліва развівалася вышэйшая школа. 1960-70-я гг. па­ча­лі працу машынабудаўнічы (Магілёў), радыётэхнічны (Мінск), тэх­на­ла­гіч­ны лёгкай прамысловасці (Віцебск), машынабудаўнічы, тэх­на­ла­гіч­ны, (Магілёў), політэхнічны (Наваполацк) і інш. інстытуты. Грод­зен­с­кі і Гомельскі педагагічныя інстытуты былі пераўтвораны ва ўніверсітэты. У 1970-х гг. з мэтай збалансавання са­цы­я­ль­на­га складу студэнцтва, у ВНУ былі ўтвораны падрыхтоўчыя ад­дзя­лен­ні, якія рых-тавалі іх слухачоў да паступлення на першы курс. У 1960 г. у нас на-лічвалася 24 ВНУ з 59 тыс. студэнтаў. У 1985 г. гэтыя лічбы складалі адпаведна 33 i 182 тыс. Па колькасці студэнтаў на 10 тыс. насельніц-тва БССР (164) БССР выйшла на першыя месцы ў Еў­ро­пе.