Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Насельніцтва Заходняй Бе­ла­ру­сі выявіла высокую зацікаўленасць у лёсе свайго краю. 22 кас­т­рыч­ні­ка з 2 763 191 выбаршчыкаў 90, 67 % аддалі за 927 дэпутатаў. На абмеркаванне Народнага сходу, які пра-ходзіў 28–30 кастрычніка 1939 г. у Беластоку, былі пастаўлены пы-танні: 1. Аб дзяр­жаў­най уладзе; 2. Аб уваходжанні Заходняй Беларусі ў састаў Беларускай ССР; 3. Аб канфіскацыі памешчыцкіх зямель; 4. Аб нацыяналізацыі бан­каў і буйной прамысловасці.

У Дэкларацыі аб дзяржаўнай уладзе абвяшчаўся яе пераход да Са­ве­таў дэпутатаў працоўных. У дэкларацыі па другім пытанні дэпу-таты за­пі­са­лі зварот да Вярхоўных Саветаў СССР і БССР с просьбай аб пры­ё­ме Заходняй Беларусі ў склад Савецкага Саюза і БССР. Трэцяя і чац­вер­тая дэкларацыя абвяшчала аб пераходзе банкаў, буйной пра­мыс­ло­вас­ці і ўсіх зямель ва ўсенародную ўласнасць.

Абвешчаныя Народным сходам Дэкларацыі сталі юры­дыч­най ас-новай для прыняцця Вярхоўным Саветам СССР Пастановы ад 2 ліста-пада 1939 г. «Аб уключэнні Заходняй Беларусі ў склад Са­ю­за Савец-кіх Сацыялістычных Рэспублік з уз’яднаннем яе з Бе­ла­рус­кай Савец-кай Сацыялістычнай Рэспублікай» і Пастановы Вярхоўнага Са­ве­та Бе-ларускай ССР ад 14 лістапада 1939 г. «Аб прыняцці За­ход­няй Беларусі ў склад Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс­пуб­лі­кі». Такім чы-нам факт уз’яднання беларусаў у адзінай рэспубліцы быў замацаваны юрыдычна. Тэрыторыя БССР павялічылася са 125, 6 тыс. км² да 225, 6 тыс. км², а колькасць насельніцтва – з 5, 6 да 10, 3 млн.

Уз’яднанне беларускага народа ў адзінай рэспубліцы з’явілася ак­там гістарычнай справядлівасці. Быў пакладзены канец нес­п­ра­вяд­лі­ва­му Рыжскаму дагавору, сацыяльна-эканамічнаму і культурна-на­цы­я­на­ль­на­му прыгнёту беларусаў у складзе польскай дзяржавы. Няг­ледзя­чы на жорсткасці таталітарнага рэжыму, беларускі народ меў маг­чы­масць развіваць сваю мову, культуру, выяўляць сваю са­ма­быт­насць у сям’і і ншых брацкіх народаў СССР.

4 снежня 1939 г. Прэзідыум Вяр­хоў­на­га Савета СССР выдаў указ аб утварэнні ў Заходняй Бе­ла­ру­сі пяці абласцей – Баранавіцкай, Бела-стоцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай. У студзені 1940 г. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Бе­ла­рус­кай ССР замест 32 паветаў, якія існавалі раней, быў утвораны 101 раён. У выніку тэрыторыя БССР ста­ла складацца з 10 абласцей і 191 раёна.

Падчас ажыццяўлення сацыялістычных мерапрыемстваў былі на­цы­я­на­лі­за­ва­ны не толькі буйныя, а ўсе прамысловыя аб’екты, а так­са­ма гандаль, транспарт, домаўладанні (плошчай больш за 113 м²), бу-дынкі былых дзяржаўных устаноў і іншая маёмасць. На змену пры­ват­на­му гандлю прыйшоў дзяржаўны – 717 магазінаў і 740 лар­коў.

Рамесным і са­ма­туж­ным майстэрням было прапанавана аб’яднац-ца ў кааператывы. Ад­бы­ва­ла­ся рэканструкцыя існуючых прадпрыем-стваў. У заходнія раёны БССР з іншых саюзных рэспублік накіроў-валіся спе­цы­я­ліс­ты, машыны, тэхналагічнае абсталяванне, сыравіна. У вы­ні­ку ў канцы 1940 г. аб’ём валавой прадукцыі прамысловасці заход-ніх аб­лас­цей у параўнанні з 1938 г. павялічыўся амаль у два разы і склаў 27, 6 % прамысловай вытворчасці БССР.

Важнейшым сацыяльна-эканамічным і палітычнымі наступствамі рашэнняў Народнага сходу, стала скасаванне пры­ват­най уласнасці на зямлю, якая перадавалася ў карыстанне сялян. З гэтай на­го­ды восен-ню 1939-вясной 1940 гг. у Заходняй Беларусі адбываўся падзел паме-шчыцкай зямлі, жывёлы і інвентару паміж без­зя­ме­ль­ным і малазя-мельным сялянствам. Абмежаванне ўп­лы­ву ў эканоміцы заможнага сялянства адбывалася праз падатковую сістэму, забарону найму рабо-чай сілы, «абрэзку» зямельных участкаў, якія пе­ра­бо­ль­ш­ва­лі 20 га.

У мэтах лік­ві­да­цыі беспрацоўя ў гарадах даводзілася максімальна поўна задзей­ні­чаць магутнасць прадпрыемстваў, адпраўляць на працу ва ўсходнія вобласці БССР і г. д. Адкрываліся медыцынскія ўстано-вы, якія бясплатна абслугоўвалі на­се­ль­ніц­т­ва.

Сацыяльнай заваёвай працоўных Заходняй Беларусі зрабілася бяс­п­лат­ная адукацыя. Адкрываліся ўста­но­вы па ліквідацыі непісьмен-насці і малапісьменнасці. У Беластоку, Грод­не, Баранавічах, Пінску пачалі працаваць настаўніцкія інстытуты, у Брэсце, Маладзечне і Лі-дзе – настаўніцкія курсы. У 1939-1940 гг. у Заходняй Беларусі пачалі працу 5 ВНУ. Адкрыліся пяць драматычных тэатраў, 220 бібліятэк, 100 кі­на­тэ­ат­раў, 92 дамы культуры.

Разам з тым частка насельніцтва Заходняй Беларусі сутыкнулася з савецкімі карніцкімі органамі, якія мелі на мэце знішчыць не толькі ад­к­ры­тых ворагаў усталяванай тут Савецкай улады, але і былых слу­жа­чых (чыноўнікаў, афіцэраў, журналістаў) ІІ Рэчы Паспалітай, эк­с­п­рап­ры­і­ра­ва­ных памешчыкаў і буржуа, асаднікаў, кулакоў і г.д. Рашэн-ні аб рэп­рэ­сі­ях прымаліся як у Маскве, так і ў Мінску, на ўзроўні ЦК КП(б)Б і НКУС. Да пачатку Айчыннай вайны ў Заходняй Беларусі ад-быліся 4 кампаніі па высылцы ў Сібір і Казахстан рознага кшталту «контррэвалюцыйных элементаў» агульнай колькасцю 117 418 чал.

Жудасны лёс спасціг узятых у палон польскіх афіцэраў. Па загаду І. Сталіна 21 857 з іх былі расстраляны ў 1940 г. у Катыньскім лесе пад Смаленскам, а 7 805 – замучаны ў турмах. Пад час палітычных за-чыстак органамі НКУС тэрыторыі Заходняй Бе­ла­ру­сі ад іх рук загі-нулі беларускія дзеячы – У. Самойла, М. Краўцоў, Уласаў і інш. Як правiла, іх справы разглядалiся несудовымi органамi, якія не пакідалі ніякіх слядоў сваёй дзейнасці, на­ват магіл сваіх ахвяр.

Лекцыя 17. УДЗЕЛ БЕЛАРУСКАГА НАРОДА У ВЯЛІКАЙ АЙЧЫННАЙ ВАЙНЕ І МІЖНАРОДНЫМ ЖЫЦЦІ

ПАСЛЯВАЕННАГА ПЕРЫЯДУ

Пытанні

1. Напад фашысцкай Германіі на СССР. Пачатак Вялікай Ай­чын­най вайны.

2. Захоп Беларусі гітлераўскімі войскамі і ўстанаўленне фа­шыс­ц­ка­га акупацый-нага рэжыму. Дзейнасць калабарацыяністаў.

3. Кіруючая роля камуністычнай партыі ў арганізацыі пар­ты­зан­с­ка­га руху і пад-польнай барацьбы.

4. Маскоўская, Сталінградская і Курская бітвы як пераломныя падзеі ў ходзе Вялікай Айчыннай вайны.

5. Пачатак вызвалення Беларусі. Аперацыя «Баграціён». Вынікі вай­ны для бела-рускага народа і яго ўклад у Перамогу над фашызмам.

6. Удзел БССР у заснаванні і дзейнасці ААН.

7. Роля і месца БССР на міжнароднай арэне ў перыяд кан­ф­ран­та­цыі дзвюх гра-мадска-палітычных сістэм у другой палове 40-х – пер­шай палове 80-х гг. ХХ ст.

1. Пасля капітуляцыі Францыі чуткі аб падрыхтоўцы ня­мец­ка­га дэсанта на Брытанскія астравы зрабіліся аператыўным прык­рыц­цём гітлераўцаў падрыхтоўкі нападу на СССР. З гэтай нагоды 18 снежня 1940 г. А. Гітлер падпісаў дырэктыву № 21, больш вя­до­мую як план «Барбароса», якая дала пачатак перадыслакацыі сіл вермахта да заход-ніх межаў СССР. У гэты да ліку саюзнікаў А. Гітлера далучыліся Вен-грыя, Румынія, Славакія, Балгарыя, Фінляндыя і Іспанія. Вы­со­ка­раз­ві­ты германскі ваенны патэнцыял узмацніўся за кошт эканомік пад­па­рад­ка­ва­ных краін. Так, толькі заводы Чэхаславакіі паставілі А. Гіт­ле­ру пятую частку яго танкаў. Акрамя таго, на ўзбраенне вермахта бы­лі пайшлі трафеі разгромленых французскіх і іншых дывізій.

Усяго супраць Савецкага Саюза Германія выставіла 80 % сваіх войск – 190 дывізій у колькасці 5, 5 млн. чал., 47 тыс. гармат і мі­на­мё­таў, 4, 5 тыс. танкаў, 5 тыс. самалётаў. Напярэдадні ўварвання гэтыя войскi былі сканцэнтраваны ў трох армейскiх групоўках. Першая з іх – «Поўнач» (камандуючы фельдмаршал В. фон Лееб) мела задачай раз­г­ром Чырвонай Арміі ў Прыбалтыцы і захоп Ленінграда. Другая – гру­па армій «Цэнтр» (камандуючы фельдмаршал Ф. фон Бок) павінна бы­ла нанесцi асноўны ўдар на поўнач ад Палескiх балот уздоўж дарогi Брэст–Мiнcк–Масква, знiшчыць часці Чырвонай Арміі i захапіць ста­лі­цу СССР. Трэцяя – група армій «Поўдзень» (камандуючы фе­ль­д­мар­шал К. фон Рундштэдт» скіроўвалася на разгром Чырвонай Арміі на Ўкраіне і захоп Кіева. Па плану «Барбароса» усе тры групы павін-ны былі выканаць пас­таў­ле­ныя задачы і выйсці на лінію Архангельск – Волга – Ас­т­ра­хань. Маланкавая вайна («бліцкрыг») павінна была за-няць не больш 10 тыдняў.

22 чэрвеня 1941 г. у 3 з паловай – 4 гадзіны раніцы пасля ар­ты­ле­рый­с­ка­га абстрэлу і налёту авіяцыі нямецкія войскі на ўсім працягу гра­ні­цы з СССР уварваліся на яго тэрыторыю. Германскі пасол у Мас­к­ве В. Шуленбург у 5 гадзін 30 хвілін патлумачыў наркаму замежных спраў В. Молатаву гэтую акцыю А. Гітлера варожай палітыкай Са­вец­ка­га Саюза ў адносінах да Германіі і пагрозай нападу на яе з боку Чыр­во­най Арміі. На справе асноўнай прычынай вайны з’яўлялася імк-ненне А. Гіт­ле­ра да знішчэння СССР з мэтай прысваення яго на­цы­я­на­ль­ных багаццяў і каланізацыі абшараў; фізічнай ліквідацыі камуні-стаў, ка­мі­са­раў, савецкіх работнікаў, «прадстаўнікоў непаўнавартых рас»; пе­рат­ва­рэн­ня ў рабоў астатняга насельніцтва.

Група армій «Цэнтр» уварвалася на Беларусь сіламі 635 тыс. меў­шых баявы вопыт салдат і афіцэраў, 10 763 гармат і мінамётаў, звыш 810 танкаў і самаходак, 1 194 самалётаў. Ім працістаялі 3, 10, 4-я арміі і Пін­с­кая ваенная флатылія Заходняй Асобай ваеннай акругі (ЗАВА) у складзе 673 тыс. салдат і афіцэраў, звыш 14 тыс. гармат і мінамётаў, 2 189 (у тым ліку 383 новых) танкаў, 1 549 самалётаў.

Яшчэ да пачатку вайны пе­рад ваеннаслужачымі ЗАВА стаяла за-дача абараніць дзяржаўную гра­ні­цу даўжынёй 470 км паміж Літвой і Ўкраінай, і, калі спатрэбіцца, на­нес­ці сакрушальны ўдар па агрэсару на яго ж тэрыторыі. Менавіта з гэ­тай нагоды на «Беластоцкім высту-пе», які выгадна ўкліньваўся ў германскую тэрыторыю, былі разме-шчаны буйныя вайсковыя сілы. Тут жа паблізу размяшчаліся штабы: 3 арміі – у Гродна, 4-й – у Кобрыне, 10 – у Беластоку. Але зараз, ва ўмовах рап­тоў­на­га нападу ворага, разбурэння камунікацый, адсут-насці ды­рэк­тыў з Масквы і Мінска прыгранічным часцям пагражаў поўны раз­г­ром. Так, нягледзячы на пэўную колькасную перавагу сіл ЗАВА над гру­пай армій «Цэнтр», фельдмаршал Ф. фон Бок пачаў на-ступленне ў нап­рам­ках Сувалкі – Вільнюс – Мінск і Брэст – Баранаві-чы – Мінск з мэтай ак­ру­жэн­ня савецкіх войск.

Першымі ўдар агрэсара ўзялі на сябе 11 беларускіх пагранатрадаў у складзе 19 519 пагранічнікаў і абаронцаў нешматлікіх агнявых кро­пак «лініі Молатава». Так, у раёне Гродна 3-я пагранзастава пад ка­ман­да­ван­нем лейтэнанта В. Усава 8 гадзін стрымлівала ворага. Паг­ра­ніч­ні­кі 1-й заставы на чале з малодшым лейтэнантам А. Сівачовым за 11 гадзін баёў нанеслі адчувальны ўрон гітлераўцам каля в. Га­ла­вен­чы­цы. Пагранічнікі 4-й заставы на чале з лейтэнантам Ф. Кірычэнка ад­бі­лі 5 варожых атак пад в. Драгунь. Амаль усе яны загінулі, але прысягі не парушылі і не адступілі.

Гераічнае супраціўленне ворагу аказаў 4-тысячны гарнізон Брэс­ц­кай крэпасці на чале з капітанам І. Зубачовым і палкавым камісарам Я. Фа­мі­ным. Абаронай Усходняга фарта камандаваў маёр П. Гаўры-лаў. За­ход­нюю частку крэпасці абаранялі пагранічнікі на чале з лей­тэ­нан­там А. Кіжаватавым, Цярэспальскую вежу – лейтэнант А. Наганаў з гру­пай байцоў.Пом­ні­кам мужнасці і гераізму абаронцаў застаўся надпіс «Я паміраю, але не здаюся. Бывай, Радзіма. 20.VІІ.41 г.».

Вялікі ўрон злучэнням ЗАВА, пераіменаванай у Заходні фронт, быў нанесены сіламі 2-га паветранага флота на чале з фе­ль­д­мар­ша­лам А. Кесельрынгам. Толькі 22 чэрвеня фашыстамі было зніш­ча­на 738 нашых самалётаў, з якіх 528 – на зямлі. Савецкія лётчыкі, якім удало-ся падняць свае самалёты ў паветра, у першы дзень вайны збі­лі 143 ва-рожых бамбардзіроўшчыкаў і знішчальнікаў, у тым ліку 15 – метадам тарана. Не шкадуючы жыцця, такія подзвігі здзейснілі Дз. Ко­ка­раў, А. Данілаў, С. Гудзімаў, П. Рабцаў і інш. З адзіным жа­дан­нем нанесці як мага большы ўрон фашыстам дзейнічаў 26 чэрвеня пад Ра­даш­ко­ві­ча­мі лётны экіпаж на чале з капітанам М. Гастэла, які на­кі­ра­ваў падбіты бамбардзіроўшчык на калону немецкай тэхнікі.

Услед за пагранічнікамі сакрушальны ўдар агрэсара адчуў першы эша­лон прыкрыцця ў складзе 13 дывізій, якія размяшчаліся на ад­лег­лас­ці 15-40 км ад граніцы. Так, на Брэсцка-Баранавіцкім напрамку пра­ціў­ні­ку ўдалося ў першы дзень вайны прасунуцца на 60 км і заняць Коб­рын. Вечарам, 22 чэрвеня Стаў­ка Галоўнага камандавання, не ва-лодаючы паўнатой інфармацыі, ад­да­ла загад аб контрнаступленні ў раёне Гродна і Сувалак, які так і не ўдалося выканаць. Толькі 25 чэр-веня Стаўка загадала генералу Дз. Паў­ла­ву тэрмінова адвесці войскі з беластоцкага выступу на «лінію Ста­лі­на», але ўжо было позна, бо яны трапілі ў акружэнне танкавых армій генералаў Гота і Гудэрыяна.

25 чэрвеня на подступах да Мінска, пад Астрашыцкім гарадком чыр­во­на­ар­мей­цы 100-й дывізіі генерала І. Русіянава з дапамогай бра­не­бой­ных ружжаў і бутэлек з гаручай сумессю («кактэйль Молатава») здолелі спаліць да 100 варожых танкаў. Тым не менш 28 чэрвеня фа­шыс­там удалося захапіць Мінск і тым адрэзаць шляхі да адступлення 11 савецкім дывізіям. Захоп Мінска 28 чэрвеня каштаваў праціўніку стратамі ў 50 тыс. жывой сілы, каля 300 танкаў, звыш 50 самалётаў.

30 чэрвеня генерал Дз. Паўлаў быў вызвалены ад пасады ка­ман­ду­ю­ча­га фронтам і адкліканы ў Маскву. І. Сталін абвінаваціў яго і групу ін­шых генералаў фронта ў «баязліўстве», «развале кіравання вой­с­ка­мі» і г. д., пасля чаго яны былі аддадзены пад суд і расстраляны.