Файл: Тест тапсырмалары екі сРАты мтіндер.docx

Өздеріңіз білетіндей егеуқұйрық адамға жақын жерде өмір сүреді. Кей түрін адамдар қолға үйретіп, үй жануарларының қатарын да ұстайды. Сәндік егеуқұйрықтың басқа түрлерінен айырмашылықтары аз емес: өте ақылды, сүйкімді және адаммен ойнағанды ұнатады. Егеуқұйрықты зерттеген кезде ғалымдар оның ешқандай қателіксіз алдындағыны санасын жылдам тауып алатынын көрген. Қоңыр түсті егеуқұйрық көне Қытай елі ерекше қадірлейтін жануар болған. 97 сөз1.Мәтін мазмұнын жеткізуде қолданылған тәсілдерA) ӘңгімелеуB) СипаттауC) ПайымдауD) АқпаратE) Салыстыру2.Мәтіннің мазмұнына сай тақырыпA) ТиіндерB) ЕгеуқұйрықтарC) Адамға жақын жануарларD) Қоңыр түсті егеуқұйрықтарE) Үй жануарлары

Мәтін №13

Қожа Ахмет Иасауи хазреттеріҚожа Ахмет Иасауи хазреттері – Түркістандық ұлы ғұлама, әулие. Әкесі-Исфитжабта даңққа бөленген әулие, Хазреті Әлидің ұрпағы Шейх Ибраһим. Тегі Хазреті Фатима анамызға жанаспағандықтан сәйид емес. Анасы-Мұса шейхтың қызы Айша (Қарашаш ана). Қай жылы туылғаны белгісіз 1166 ж Түркістан(Иассы) қаласында қайтыс болған. Әмір Темір қабіріне өте көрнекті кесене салдырған. Ахмет Иассауидің ұстаздарының көшбасшысы – Арыстан баб. Оған 16 ж қызмет етіп, одан заһир және батин ілімдерінің сыры мен мәнін үйренген. Арыстан баб қайтыс болғаннан кейін Бұхараға барып сол заманғы әһли сүннет ғалымдарының ең үстемі Юсуф Хамаданиге байланып рухани ілімдерден дәріс алды.1.Әмір Темірдің Иассауиға арнап кесене салдыруының мәнісіA) Жерлесі болғандықтанB) Қатты құрметтегендіктенC) Туысы болғандықтанD) Ұстазы болғандықтанE) Ілім үйренгендіктен2.Қожа Ахмет Иассауиге тән ерекшеліктерA) Әулие, имамB) Шейх, ғалымC) Ғұлама, әулиеD) Ғұлама, ғалымE) Ұстаз, ақын

---

Мәтін №14

Зайсан көлін ертеде моңғолша Хуно-Хуто-Нор – «Қоңыраулы көл» деп атапты. Бұл атау алыстан көк толқынның қоңырауша сылдырлап естілуіне байланысты айтылған болар. Зайсан көлі, әсіресе жаздыгүні өте әдемі болады. Ол жаздың тымық күнінде шексіз теңізге ұқсайды. Көл өте үлкен, жағалай біткен көк құрақ. Құсы көп, әсіресе жазғытұрым қаз қаптап кетеді. Жұмыртқаларын қамыс құраққа салады. Қайықпен аралап жүріп қаптап алуға болатын. Қамыстарда шағала, үйрек, қаз, бірқазан, әупілдектер, суында құндыз, ондатрлар мекен етеді. Мұнда шабақ балық көп, одан кейін шортан, қарабалық, сазан, алабұға. Міне, Зайсан көлі бұрын осындай еді.(90 сөз )1. Екінші абзацта не туралы айтылған? A) Көлді мекендейтін жәндіктер туралыB) Көлдегі балықтар туралыC) Көлдің көлемі туралыD) Көл атауы туралыE) Қамысты құрақтағы құстар туралы2. Көлдің «Қоңыраулы көл» аталуының себебі неде?A) Көлде жүзген құс үнінің жағымдылығына байланысты.B) Көлдің әдемілігіне байланыстыC) Көк толқындардың жылдамдығына байланыстыD) Көлден шыққан ерекше дыбысқа байланыстыE) Көл толқындарының бұйралығына байланысты

ТӨРТ СҰРАҚТЫ МӘТІНДЕР

Мәтін №15

Үкіменбайланыстықандайсалт-дәстүр,әдет-ғұрыпбар?«Қазақ Энциклопедиясында» үкі тағу салты туралы айтылады. Бұл қызғақұдатүскендеоныңайттырылғанқалыңдықболғандығыныңбелгісіретіндеберілетінкәделердіңбірі.Қызбенжiгiттiңкөңiл-күйiнорнықтыратынбұлғұрыпхалқымызда«қарғыбауын»дептеаталады.Жаушыданжақсыхабаралған соң, жiгiттiң ата-анасы болашақ келінiнiң үкiсiн (қарғыбауын) арнаулыәзiрленгенүкiлiтақия,бiлезiк-сырға,бiркиербағалыкиiмалып,құда-құдағиларына асылдан киiт әзiрлеп, қарғыбауға байлайтын бiр атын жетелепжаңа құданың үйiне барып «үкi тағу» салтын өткiзедi. Сонымен екi жақтың

---

ресмиқұдаболғандығынел-жұртқажарияетеді.Қызауылыжылышырай,ыстық ықыласпен қарсы алып күтеді. Құдалар аттанар кезде бұйымтай сұрап,шама-шарқынша шапан жауып аттандырады. Үкінің қауырсынын алу үшін оныөлтірмейді. Өлтірген адамды киесі ұрады деген түсінік бар. Үкіні аулап ұстап,балақ жүні мен бауыр төсінің жүнін алып, өзін жемге тойғызып қоя берген.Мұны «үкі жүндеу» деп атайды. Үкі жүндеген ауылдан «олжа алу» салты даболған. Ал, көз тиіп, сұқ қадалмасын деген ниетпен көпшілік алдына шығатынәншілер,бишілердіңбөркіне,камзолына,бесікке,домбырағат.б.үкіқауырсынынтағу –наным-сенім.

1. 
   Үкіні өлтірмеуінің себебі
   

1. 
   Ұстай алмайтындықтан
   
2. 
   Киесіз болғандықтан
   
3. 
   Еті жарамсыз болғандықтан
   
4. 
   Қасиетті болғандықтан
   
5. 
   Аз болғандықтан
   

2. 
   «Үкі жүндеу» деген атауға тән қатар
   

1. 
   Үкіге жем салу
   
2. 
   Үкінің жүнін алу
   
3. 
   Үкінің қауырсынын тағу
   
4. 
   Қызға үкі тағу
   
5. 
   Тақияға үкі тағу
   

3. 
   Мәтіндегі «Киіт»сөзінің мағынасы
   

1. 
   Құдаларға берілетін сый-сияпат
   
2. 
   Құдаларға тағылатын үкі жүні
   
3. 
   Құдағаларға берілетін сыбаға
   
4. 
   Ресми құдалықтың жариясы
   
5. 
   Құдағаларға көрсетілген қонақжайлылық
   

4. 
   Мәтін мазмұнына алшақ ой
   

1. 
   Үкіні жемге тойғызып қоя беріп отырған.
   
2. 
   Құдаларға шапан жауып аттандырған.
   
3. 
   Құдалаға асылдан киіт кигізген.
   
4. 
   Үкі жүндеген ауылдан олжа алған.
   
5. 
   Сұқ қадалсын деген ниетпен үкі қауырсынын таққан.
   

---

Мәтін №16

Аңызға сүйенсек, ең алғашқы бесік Жетісу мен Алтайдың бойын мекенеткен Айдархан бидің кезінде пайда болған. Айдархан бидің әкесі, төңіреккебелгілі Мизам баба, қазақ даласына ағаш отырғызумен, орманды көбейтуменайналысса керек. Елге сыйлы Мизам баба 150 жыл өмір сүріпті. Өзі сүргенғұмырындаеккенкөшет-талдарданүлкенбау-бақшаларөсіпшығыпты.Мизам бабаның о дүниеге сапар шеккенінен хабардар қытайлар, бақилықбабаныңеңбегінкөреалмаушылықпенөртепжіберіпті.СолуақыттаМизамбабаның баласы, Айдархан биалыс ауылға сапар шегіп кеткен екен. Би түсіндеәкесін көреді, лезде бір сұмдықтың болғанын сезген ол, үйге қарай аттың басынбұрады.Ауылғаасығысжетіп,нуорманныңорнындашөлдалағаайналғанауылынкөріп қаттықапаланады…Жылдар өте береді… Айдархан би үйленіп, ең тұңғышы туылады. Бірақтуыла сап, сәби тоқтамай жылай береді. Оған шартарапқа аты шыққан емшілерде көмектесе алмайды. Бір күні бала жылауын тоқтатады. Әкесі қуанып кетіп,жүгіріп үйге кірсе, оны ақ шапан киген бір қария өрттен аман қалған сынықбұтақтарға жатқызып, сәбиді тербетіп отырады. Айдархан би жақын келгенде,ақсақалғайып болады. Оныңорнында қалғанағашбұтағыменАйдархан,қазіргі«бесік»депайтылыпжүргенбұйымдыжасайды.Осылайша,«бесік»көшпеліқазақхалқыныңажырамастаймұрасынаайналады.

1. 
   Қытайлардың Мизам баба еккен ағаштарды өртеуінің себебі
   

1. 
   Қызғаныштан
   
2. 
   Жағымпаздықтан
   
3. 
   Жауласқаннан
   
4. 
   Әділетсіздіктен
   
5. 
   Еріккеннен
   

2. 
   Айдарханның бесік жасауына себеп болған жағдай
   

1. 
   Баласы қатты жылағандықтан
   
2. 
   Ақсақал айтқандықтан
   
3. 
   Баласын тербеткісі келгендіктен
   
4. 
   Баласының ағашта тыныш ұйықтауы
   
5. 
   Әкесінен қалған ағаш болған соң
   

3. 
   Мәтіннің соңғы бөлігіне қатысты мақал-мәтел
   

---

1. 
   Жаман деп бесікке күлме, Тар деп бар есікке күлме.
   
2. 
   Ауылым - алтын бесігім.
   
3. 
   Төріңде бесік тұрса, төре де бас иеді. D)Бесік–ұшар ұяң,
   

Есік–алтыншыған.E)Өзелің -алтынбесік.

4. 
   Айдархан бидің қапалануының себебі
   

1. 
   Ну орманның өртеніп кеткеніне
   
2. 
   Баласының жылай беретініне
   
3. 
   Алыс сапарлап кеткеніне
   
4. 
   Сұмдықтыңболғанын сезгеніне
   
5. 
   Ақсақалдың ғайып болғанына
   

Мәтін №17

Терек қандай ағаш?

Терек таулы жерде өсетін көктеректен (осина) таралған. Іле Алатауыныңылғалды бөктерлерінде, қар көп тоқтап қалатын жерлерде өседі. Қазір теректіңтүрі көп. Гибридті түрлері де жеткілікті. Суарылуы жақсы болса, бір жылда 2-3метрге дейін көтеріледі. Бәрі күтіміне байланысты. Қарағай мен еменнің жүзжылда беретін өнімін терек 13-ақ жылда береді. 50-60 жылға дейін өсе береді,сосын ғана өсімі азаяды. Жағдайлы жерде бұл ағаш 120-150 жылға дейін өмірсүреді. Терек – өте әдемі ағаш. Тік өседі. Ағаш өсіргісі келгендердің көпшілігітеректімамықшашадыдепегуденқашқақтайды.Мұныңшешіміоп-оңай.Аталық теректен алған шыбық мамық шашпайды. Асықпай қарап жүріп, мамықшашпайтынаталықтеректің тұқымын алукерек.Теректіегіп,өсіруүшінкөпқаражаткерекемес.Қалемшесін,шыбықтарын күз соңында немесе ақпан айында кесіп алып, көлеңкелі жергекөміптастағандұрыс.Қазылғанжердіңтереңдігібіржарымметрдейболсажетеді. Осы ұраға терек шыбықтарын елу-елуден байлап, үстіне сабан тастап,көміп тастаңыз. Сәуір айының 27-29-ы аралығында қайтадан аршып алып, 20-25 сантиметр қалемшелеп кесіп, жерге қисығынан қадау керек. Қисық дегенде,шамамен 45 градустай, көлбеу егілгені жөн. Мұның себебі – көлбеу егілгенкезде шыбықтың буындары жерге тиіп тұрады да, ағаш осы буындардан өсіпшығады.Негізгіөскінжерден нәралыптұрғасынтезтамырланады.

---