Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Умацаванне эканамічных сувязяў паміж прамысловымі цэнтрамі і аг­рар­ны­мі ўскраінамі, паміж горадам і вёскай адбывалася ва ўмовах па­ляп­шэн­ня транспартных камунікацый, асабліва чыгунак – Мас­коў­с­ка-Брэсцкай, Лібава-Роменскай, Палескай і інш). Губернскія (Вільня, Ві­цебск, Гродна, Магілёў, Мінск) і асобныя павятовыя цэнтры (Баб-руйск, Баранавічы, Гомель, Пінск, Полацк, Рагачоў і інш.) з’яў­ля­лі­ся не толькі буйнымі гарадамі, але месцамі размяшчэння ла­ка­ль­ных рын-каў, звязаных паміж сабою і інтэграваных у агу­ль­на­ра­сій­с­кі ры­нак.

У паслярэформенны перыяд на Беларусі назіралася цеснае пе­рап­ля­цен­не сацыяльнай i нацыянальнай структур насельніцтва. Ся­лян­с­т­ва бы­ло прадстаўлена беларусамi; памешчыкi – (у асноўным) па­ля­камi i (у меншай ступені) рускiмi; купцы і рамеснiкi (галоўным чы­нам) яў­рэ­ямi; адміністрацыя, чыноўнiцтва – рускiмi; інтэлігенцыя – рус­кі­мі, яў­рэ­я­мі, палякамі. З развіццём капіталістычных адносін у гра­мад­с­т­ве ад­бы­ва­ла­ся фарміраванне новых класаў – пралетарыяту і бур­жу­а­зіі. Уся­го на­па­чат­ку ХХ ст. колькасць наёмных рабочых у эканоміцы Бе­ла­ру­сі было за­ня­та каля 460 тыс. чал., у тым ліку ў прамысловасці 235 тыс., на чы­гун­цы – 25 тыс., у сельскай гаспадарцы і іншых сферах за­ня­тас­ці – 200 тыс. чал. Па нацыянальнай прыкмеце гарадскі пра­ле­та­ры­ят скла­даў­ся (пераважаўшай большасці) з яўрэяў, а таксама рус­кіх, па­ля­каў, беларусаў і іншых.

Да класу буржуазіі належалі ўладальнікі прадпрыемстваў, банкаў, ма­га­зі­наў і г. д., усіх тых, хто жыў на даходы ад выкарыстання на­ём­най працы, змешчаных капіталаў, здадзенай у арэнду ўласнасці і г. д. Пра­мыс­ло­выя (51%), гандлёвыя (84,5%) і амаль усе банкаўскія ка­пі­та­лы знаходзіліся ў руках яўрэйскай буржуазіі. Да 1897 г. доля рускіх куп­цоў складала – 10,7 %, а беларускіх 1,7 %.

Зямельныя багацці знаходзіліся ва ўласнасці польскіх і рускіх па­меш­чы­каў, якія ў сваёй большасці перайшлі на капіталістычны лад гас­па­да­ран­ня. Да буржуазii можна аднесці і каля 12% вясковых яе прадстаўнiкоў – хутаран i адрубнiкоў, усяго каля 50 тыс. гаспадароў. Та­кім чынам, колькасць беларускай нацыянальнай буржуазii скла­да­ла не менш за 1 млн чал. Яе нешматлікасць, эканамічная і па­лі­тыч-ная слабасць замаруджвала працэс кансалідацыі бе­ла­рус­кай нацыі.

Беларуская інтэлігенцыя, як правіла, рэкрутавалася з асяроддзя збяд­не­лай засцянковай шляхты, набыўшых адукацыю выхадцаў з вёскі і ін­шых пластоў насельніцтва, толькі ўставала на шлях свядомай барацьбы за інтарэсы свайго народа, у першую чаргу – за нацыяналь-ную асвету. У нес­п­ры­я­ль­ных умовах (адсутнасць сваёй дзяржаўнасці, нацыянальных ар­га­ні­за­цый, засілле вялікарускага і польскага шавініз-му) гэтая барацьба з’яў­ля­ла­ся важнейшым кансалідуючым фактарам беларускага на­рода і спры­я­ла яго самасвядомасці.

У горадзе iснаваў кангламерат культур (яўрэйская, польская, рус­кая), кожная з якiх развiвалася па-свойму і ва ўласным рэчышчы. Ула-с­ці­вая беларусам культура дамiнавалi толькi на вёсцы.

Да гэ­та­га ж часу сфарміравалася такая характэрная нацыі рыса як мен­талітэт. На думку прафесара Я. С. Яскевіч, беларусы ўвабралі ў ся­бе ўніяцкую схі­ль­насць да кампрамісаў, героіку каталіцызма, стро­гую стрыманасць пра­тэс­тан­ц­т­ва, праваслаўны калектывізм (саборнасць). Беларусы на­бы­лі такія высокамаральныя якас­ці, як талерантнасць, пра­ца­ві­тасць, гасціннасць, шчырасць. Ім уласцівы раз­важ­лі­васць, па-мяркоўнасць, непрыняцце гвал­ту як сродка дасягнення мэ­таў.

Такім чынам, важнейшыя палітычныя мерапрыемствы царызма, здзей­с­не­ныя ў другой палове ХІХ ст. (скасаванне прыгону; аграрная, су­до­вая, ваенная, школьная і інш. рэформы), а таксама станоўчыя нас­туп­с­т­вы ўздыму эканомікі (прамысловы пераварот, прагрэс у сельскай гас­па­дар­цы) паскорылі нацыястваральныя працэсы ў Расійскай ім­пе­рыі, у тым ліку на Беларусі, дзе пачала фарміравацца асобная бе­ла­рус­кая нацыя з уласцівым ёй арэалам пражывання і сваеасаблівымі мо­вай, культурай і псіхалагічным складам. Але глыбокая інтэграванасць эка­но­мі­кі і культуры Беларусі ў вялікарасійскі арганізм стрымлівала раз­віц­цё бела­рускай самобытнасці і фар­міраванне нацыянальна ары­ен­та­ва­най эліты. Акрамя таго, па прычыне неспрыяльных абставін (адсутнасць уласных дзяржавы, дзяржаўнай мовы і сістэмы адукацыі; у асноўным сялянскі склад беларусаў, нешматлікасць нацыянальнай бур­жу­а­зіі, іх нізкі ўзровень нацыянальнай самасвядомасці; невысокі аду­ка­цый­ны ўзровень большасці бе­ла­ру­саў, адсутнасць адзінай рэ­лі­гіі) гэты працэс, у параўнанні з іншымі народамі, быў больш скла­да­ным па часе і выніках. Тым не менш факт узнікнення беларускай на­цыі натхніў яе лепшыя сілы на выкананне сваёй вызначальнай місіі – да­сяг­нен­не нацыянальнай дзяржаўнасці.

3. Адразу пасля першага падзелу РП кацярынінская ад­мі­ніс­т­ра­цыя, ім­к­ну­чы­ся да стварэння сацыяльнай апоры ў асноўнай масе хры-с­ці­ян­с­ка­га на­се­ль­ніц­т­ва Беларусі, стала адкрываць усесаслоўныя «на-родныя школы» з рускай мо­вай навучання. Але цікавасць да іх вы­я­ві­лі толькі рускія ваенныя і цывільныя слу­жа­чыя. Шляхта ж па-ра­ней­ша­му аддавала перавагу традыцыйным на­ву­ча­ль­ным установам.

У 1803 г. на тэрыторыі пя­ці беларускіх, трох украінскіх губерняў і ад­ной (Беластоцкай) вобласці бы­ла створана Віленская навучальная ак­ру­га, якой падпарадкаваліся ўсе на­ву­ча­ль­ныя ўстановы на чале з Ві­лен­с­кім уні­вер­сі­тэ­там (1803).

Усталяваная трохступенная сістэма народнай адукацыі пра­дуг­ле-д­ж­ва­ла іс­на­ван­не прыходскіх і павятовых вучылішч, а таксама гу­бер­н­с­кіх ся­мік­лас­ных гімназій. Віленскі ўні­вер­сі­тэт быў прэстыжнай ус­та­но­вай і на­ват па еўрапейскіх маш­та­бах. Ён складаўся з 4 фа­ку­ль­тэ­таў – фі­зі­ка-матэматычнага, медыцынскага, маральна-палітычнага (з ба­гас­лоў­ем), літаратурнага з прыгожымі мастацтвамі. У 1804 г. у ім на­ву­ча­ла­ся 290, а ў 1830 – больш за 1300 студэнтаў. Пры ўніверсітэце бы­ла адкрыта нас­таў­ніц­кая семінарыя.

Пасля выкрыцця дзейнасці тайных таварыстваў з Віленскай ак­ру­гі былі выведзены Віцебская і Магілёўская губ., а ў 1829 іх ук­лю­чы­лі ў склад Беларускай навучальнай акругі. У 1831 г. туды ж да­лу­чы­лі ву-чылішчы і шко­лы Мінскай губ. Навучальным установам прад­піс­ва­ла­ся выкладанне дыс­цып­лін толькі на рускай мове.

1 мая 1832 г. цар Мікалай І аддаў загад аб закрыцці ўніверсітэта за ўдзел вык­лад­чы­каў і студэнтаў у паўстанні 1830-1831 г. Медыцынскі фа­ку­ль­тэт быў ператвораны ў Ме­ды­ка-хірургічную, а ба­гас­лоў­с­кі – у Ду­хоў­ную рымска-каталіцкую ака­дэ­мію. Але іх студэнты вы­каз­ва­лі та­кія ж антырасійскія настроі, не­вы­пад­ко­ва таму першая ўстанова ў 1842 г. была закрыта, а другая ў 1844 г. пераведзена ў Санкт-Пе­цяр-бург. Адзінай на Беларусі вы­шэй­шай навучальнай установай з’яў­ляў­ся Земляробчы інстытут у Горы-Горках. Але і ён бы­ў закрыты за ўдзел яго навучэнцаў у паўстанні 1863 г.

У той самы час на Беларусі значна павялічылася колькасць на­ву­ча­ль­ных устаноў, асаб­лі­ва пачатковых – для сялянскіх дзяцей. Пры­чы­най такой увагі да ні­жэй­ша­га саслоўся з’яўлялася імкненне ца­рыз­ма шляхам адукацыі ўма­цаваць свой уп­лыў насуперак польска-ка­та­ліц­ка­му ў асноўнай ма­се беларускага на­се­ль­ніц­т­ва. Як казалі царскія чыноўнікі пасля падаўлення паўстання 1863 г., «што не зрабіў рус­кі штык, тое зробіць руская школа». Невыпадкова, што, акрамя фарміра-вання ў навучэнцаў навыкаў чытання, пісьма і лі­ку, важ­ней­шай функ-цыяй нас­таў­ніц­т­ва з’яўлялася выхаванне ў на­ву­чэн­цаў свядомай па­ва­гі да цар­с­кай дынастыі і праваслаўнай царквы, ука­ра­нен­не манархіч-ных і вер­на­пад­да­ніц­кіх ідэй. У гэтай сувязі сіс­тэ­ме адукацыі надзвы-чай уз­рас­ла ро­ля праваслаўнай царквы, якой у 1866 г. належала падаў-ля­ю­чая большасць на­ву­ча­ль­ных, асабліва се­ль­с­кіх устаноў. Так, у канцы ста­год­дзя 77 тыс.чал. на­бы­ва­лі адукацыю ў 999 народных ву­чы­ліш­чах, а амаль 140 тыс. – у 5 814 цар­коў­на-пры­ход­с­кіх школах.

У 1864 г. у мэтах пад­рых­тоў­кі кадраў для па­чат­ко­вай школы бы­ла адкрыта настаўніцкая семінарыя ў Маладзечна, за­тым у Полацку (1872), Нясвіжы (1875) і Свіслачы (1876).

Патрэбы эканамічнага развіцця станоўча ўплывалі на сістэму шко­ль­най адукацыі. Так, з 1881 па 1889 г. колькасць пачатковых на­род­ных школ на Бе­ла­ру­сі ўзрасла з 1 196 па 6 813, а вучняў, ад­па­вед­на, з 49, 2 да 216, 1 тыс. У 1860-х гг. у Брэсце, Ві­ль­ні, Віцебску, Гоме-лі, Грод­на, Магілёве, Мін­с­ку, Слуцку працавалі гім­на­зіі; Бабруйску і Ма­зы­ры – прагімназіі; Мін­с­ку, Магілёве і Пінску – рэальныя ву­чы­ліш­чы. Сістэма жаночай аду­ка­цыі была прадстаўлена гомельскай гім­на­зі­яй і шэрагам пры­ват­ных навучальных устаноў васьмі гарадоў Бе­ла­ру­сі. Да кан­ца стагоддя ко­ль­касць сярэдніх устаноў узрасла да 20.

Нягледзячы на велізарныя зрухі ў сістэме адукацыі, паводле пе­ра­пі­су 1897 г., колькасць пісьменных на Беларусі складала крыху больш за чвэрць (25,7%) яго насельніцтва. Высокі для бюджэта сялянскай і ра­бо­чай сям’і кошт адукацыі з’яўляўся асноўнай прычынай таго, што ў 1911 г. толькі 18, 4 % дзяцей школьнага ўзросту наведвалі па­чат­ко­выя навучальныя ўстановы.

Развіццё прамысловасці, чыгуначнага транспарту, фінансава-крэ­дыт­най сфе­ры, гандлю, сродкаў сувязі і інш. патрабавала прытоку аду­ка­ва­ных ра­бот­ні­каў, што абумовіла неабходнасць правядзення ў па­чат­ку ХХ ст. чарговай аду­ка­цый­най рэформы. У адпаведнасці з ёй, за­мест царкоўнапрыходскіх ста­ла больш адкрывацца народных ву­чы­лішчаў. У Ві­цеб­с­ку (1910), Магілёве (1913), Мін­с­ку (1914) пачалі пра-цу настаўніцкія ін­с­ты­ту­ты, якія давалі ся­рэд­нюю спе­цы­я­ль­ную адука-цыю. Навучэнцамі гімназій, рэ­а­ль­ных ву­чы­ліш­чаў, ін­с­ты­ту­таў былі галоўным чынам дзеці дваран і чы­ноў­ні­каў і ў знач­най ступені – за-можных гараджан. Пасля заканчэння азначаных ус­та­ноў выпускнікі мелі магчымасць набыць вышэйшую адукацыю ў Пе­цяр­бур­гу, Мас-кве, Казані, Кіеве, Харкаве, Адэсе і іншых га­ра­дах ім­пе­рыі.

4. Пасля падзелаў РП беларускія землі зрабіліся аб­’­ек­там скрупу-лёзнага вывучэння з боку царскіх улад, у першую чаргу, з мэтай уліку матэрыяльных і людскіх рэсурсаў. Акрамя таго, розныя плас­ты расій-скай грамадскасці выяўлялі да Беларусі пазнавальную і на­ву­ко­вую ці-кавасць. Да канца ХVІІІ ст. яе наведалі Кацярына ІІ і Па­вел І, К. Р. Дашкава і Г. Р. Дзяржавін і інш. У ліку першых свае ўра­жан­ні апублі-кавалі акадэмікі І. Ляпёхін і В. Севяргін. Цэнтры па вы­ву­чэн­ні Белару-сі ўзніклі ў Пецярбургу, Маскве, а таксама ў Гомелі, Ві­льні, Полацку.

Ужо ў першай чвэрці XIX ст. былі закладзены асновы бе­ла­ру­са- з­наў­с­т­ва. Расійскі гісторык К. Калайдовіч на матэрыялах пра­ведзе­ных у 1812-1813 гг. даследаванняў беларускай мовы надрукаваў ар­ты­кул "Аб беларускай гаворцы" і "Кароткі слоўнік беларускай га­вор­кі". У выніку працы энтузіястаў на чале з графам М. Румянцавым, бы­ло вы-яўлена шмат гістарычных крыніц, частка якіх увай­ш­ла ў трохтомны "Беларускі архіў старажытных грамат». Ад­ным з піянераў беларуса-знаўства, археалогіі, фалькларыстыкі і мо­ваз­наў­с­т­ва быў З. Даленга-Хадакоўскі (1784-1825), аўтар твораў "Аб славяншчыне на­пя­рэ­дад­ні хрысціянства" і "Пошукі ў дачыненні рускай гіс­то­рыі".

Даследчыкі беларушчыны працавалі ў Віленскім уні­вер­сі­тэ­це: прафесар расійскай мовы І. М. Лабойка, прафесары-гіс­торы­кі І. Дані-ловіч, І. Анацэвіч, М. Баброўскі. Пасля яго закрыцця вывучэнне бела-рускай мі­нуў­ш­чы­ны не спынілася. Для многіх яе аматараў важнай кры­ні­цай ведаў сталі часопісы "Аtеneum", "Rubon" і інш. Іх выдаўцамі былі пісьменнік І. Крашэўскі і гісторык А. Кіркор. Пат­рэ­бам аматараў беларушчыны служылі творы М. Бэз-Карніловіча «Гістарычныя звест-кі пра выдатныя мясціны на Беларусі...» (1855) і В. Тур­чы­но­ві­ча "Аг-ляд гісторыі Беларусі са старажытных часоў" (1857).

Важкі ўклад у вывучэнне мясцін Беларусі ўнеслі браты Тыш­ке­ві­чы, А. Кіркор, П. Шпілеўскі і інш. Нарэшце ў 1840 г. у Па­ры­жы па-літычным эмігрантам А. Рыпінскім быў выдадзены зборнік «Бела­русь. Колькі слоў аб паэзіі простага люду...». У 1840-1850-я гг. вый­шлі ў свет фальклорныя працы беларускіх даследчыкаў "Сялянскія пес­ні з-пад Нёмана і Дзвіны" (1837-1846) Я. Чачота, "Народныя песні пін­с­ка­га люду" (1851) Р. Зянькевіча, "Беларусь у ха­рак­та­рыс­тыч­ных апі­сан­нях і фантастычных яе казках" (1853-1856) П. Шпі­леў­с­ка­га, "Бела­рус­кія народныя песні" (1853) Л. Паўлоўскай, "Беларускія прыказкі і пры-маўкі" (1852). Прапаганда дасягненняў беларусазнаўства пераходзіла ў прак­тыч­ную плоскасць: будзіла нацыянальную самасвядомасць, раз-бурала існаваўшыя перагародкі паміж рознымі пластамі беларускага на­ро­да, спрыяючы фарміраванню нацыянальнай ідэі.

Паўстанне на чале з К. Каліноўскім, акрамя іншага, не магло не пры­цяг­нуць увагі міжнароднай, расійскай і польскай супольнасці да Бе­ла­ру­сі і яе народа, што дало дадатковы стымул этнаграфічным дас­ле­да­ван­ням. Карпатлівая праца па збіранні і вывучэнні матэрыялаў аб бе­ла­ру­сах, умовах і асаблівасцях іх пражывання, духоўных і ма­тэ­ры­я­ль­ных здабытках атрымалі прызнанне расійскай, што знайшло ўва­саб­лен­не ў стварэнні і дзейнасці Паўночна-Заходняга аддзялення Рус­ка­га геаграфічнага таварыства (1867-1875) з удзелам А. Се­мян­тоў­с­ка­га, П. Шэйна, Е. Раманава. Асноўны аб’ём даследчыцкай працы вы­кон­ва­лі мясцовыя навукоўцы. Так, І. Насовіч у ліку іншых буйных тво­раў вы-даў грунтоўны «Слоўнік беларускай гаворкі» (1870). Ак­тыў­най пра-цай на ніве беларушчыны ў 1880-1890-х гг. вызначыліся М. Доў­нар-Запольскі, М. Янчук, А. Багдановіч і іншыя. Прыкметным дасягнен-нем беларусазнаўства сярэдзіны 90-х гг. ХІХ ст. зрабіўся твор М. Нікі-фароўскага "Нарысы простанароднага жыццябыцця ў Віцебскай Бе-ларусі і апісанне прадметаў ужытку". Шэраг іншых прац навукоўцы асвятляў духоўнае жыццё беларусаў.