Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Лекцыя 12. Перамога кастрычніцкай рэвалюцыі і шляхі фарміравання беларускай дзяржаўнасці Пытанні

1. Абвастрэнне сацыяльна-эканамічнага, палітычнага крызісу ў Расіі і расстаноўка палітычных сіл на Заходнім фронце і на Беларусі восенню 1917 г.

2. Перамога Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Петраградзе.

3. Усталяванне Савецкай улады на Беларусі.

4. Скліканне і вынікі працы Ўсебеларускага з'езда.

5. Барацьба Савецкай улады супраць І Польскага корпуса

і германскага наступлення ў студзені-лютым 1918 г.

6. Спроба фарміравання беларускай дзяржаўнасці на нацыянальна-дэмакратычнай аснове. Абвяшчэнне БНР

7. Фарміраванне беларускай дзяржаўнасці на рэвалюцыйна-класавай аснове. Утварэнне БССР.

8. Утварэнне СССР. Месца БССР у складзе СССР.

1. Восенню 1917 г. сацыяльна-эканамічнае і палітычнае ста­но­віш­ча ў Расіі працягвала аб­вас­т­рац­ца. Часовы ўрад не здолеў забяспечыць бесперабойнае фун­к­цы­я­на­ван­не прамысловасці, сельскай гаспадаркі, транспарту і г. д. Скарачэнне выпуску прамысловай і сельскагаспада-рчай пра­дук­цыі павышала іх кошт, але нават дарагоўля не ўстараняла дэ­фі­цы­ту тавараў першай неабходнасці. У выніку насельніцтва, асаб­лі­ва працоўныя масы выказвалі вострае незадавальненне існуючай уладай і патрабавалі павышэння заработнай платы, спынення да­ра­гоў­лі, барацьбы са спекуляцыяй і г. д. Сяляне ўзмацнілі захопы паме-шчыцкай і дзяржаўнай ма­ё­мас­ці, чым яшчэ больш абвастрылі сацы-яльна-эканамічны крызіс у кра­і­не.

23 верасня Створаны Часовы Савет Рэспублікі (Перадпарламент) зацвердзіў склад новага, чацвёртага кабінета міністраў з удзе­лам як сацыялістаў, так і кадэтаў. Старшынёй урада заставаўся А. Керанскі. Грамадскасць успрыняла гэтыя прызначэнні без спадзя­ван­няў на пе-рамены да лепшага. Ленінцы сталі адкрыта патрабаваць перадачы ўла-ды Саветам. З гэтай нагоды мінскія бальшавікі стварылі больш чым 50-тысячную ар­га­ні­за­цыю пад старшынствам А. Мяснікова. Моцным цэнтрам бальшавізму стаў Мін­с­кі Савет. Вялікі ўклад у яго ўмацаван-не ўнеслі А. Мяснікоў, В. Кнорын, І. Лю­бі­маў, К. Ландэр і інш.

Бо­ль­шасць "рэвалюцыйнай дэмакратыі" па-ранейшаму спадзява-лася на спыненне вайны шляхам мірных перагавораў. Паслядоўнікі Г. Пляханава, а таксама энэсы ў сваёй тактыцы па дасягненні міру ва­ен­ным шляхам, па сутнасці, змыкаліся з кадэтамі. Некаторая частка гра­мад­с­т­ва прыходзіла да думкі, што наблізіць мір можа толькі Ўс­та­ноў­чы сход. Гатоўнасць абараняць свой край выказвалі толькі бе­ла­рус­кія

арганізацыі, але пытанне аб фарміраванні іх нацыянальных час­цей яшчэ знаходзіўся ў стадыі абмеркавання. Складвалася так, што на пачатку кастрычніка франтавікі, у сваёй падаўляючай большасці ма­бі­лі­за­ва­ныя з вёскі, больш разважалі аб будучым падзеле панскай зям­лі, чым аб сваіх непасрэдных абавязках.

Аграрнае пытанне прыцягвала ўвагу не толькі франтавікоў. Па сут­нас­ці, яго нявызначанасць з’яўлялася адной з прычын хранічнай па­лі­тыч­най няўстойлівасці ва ўсёй краіне. Ся­лян­с­кія Саветы і зямель-ныя камітэты на чале з эсэрамі стараліся надаць аграрнаму руху арга-нізаваныя формы. Сяляне адмаўляліся прадаваць дзяр­жа­ве хлеб па так званых «цвёрдых», нявыгадных ім цэнах. Тым самым дзяр­жаў­ная хлебная манаполія падрывалася, і харчовае забеспячэнне га­рад­с­ко­га насельніцтва і салдат фронта стала рэзка пагаршацца.

Рабочае пытанне не набыло такой вас­т­ры­ні. Па-ра­ней­ша­му най-большым уплывам у рабочым асяроддзі карысталіся мен­ша­ві­кі і бун-даўцы. Выйсце з цяжкога становішча яны бачылі ў вы­дан­ні законаў аб абмежаванні свавольства фабрыкантаў і ўста­ля­ван­ні дзяржаўнага кан-тролю над вытворчасцю і размеркаваннем.

Няздольнасць Часовага ўрада ліквідаваць эканамічны крызіс, спы­ніць інфляцыю, дарагоўлю і г.д. выклікала натуральнае не­за­да­ва­ль­нен­не працоўных, але масавага антыўрадавага ру­ху ў краіне не назі-ралася. Усё грамадства, у тым ліку салдаты, сяляне, рабочыя, звязвалі вырашэнне ўсіх злабадзённых праблем са скліканнем парламента. У кастрычніку па Заходнефрантавой, Мiнскай, Магiлёўскай i Вiцебскай акругах у барацьбу за дэпутацкiя мандаты ўступiла 50 груп кандыда-таў. Але ленiнская партыя не абмяжоўвался парламенцкiм шляхам прыходу да ўлады. Па закліку бальшавікоў Саветы рабочых і салдац-кіх дэпутатаў сталі пасылаць сваіх дэлегатаў у Петраград на ІІ Ўсера-сійскі з’езд з даручэннямі пакласці канец вайне, разрусе і пагрозе бур-жуазнай дыктатуры. Сваіх дэпутатаў на з’езд накіравалі асобныя Са-веты Беларусі і час­ці Заходняга фронту.

Вечарам 24 кастрычніка 1917 г. У. Ленін, які знаходзіўся на не­ле­га­ль­ным становішчы і пражываў на канспіратыўнай кватэры ў Пет­раг­радзе, накіраваў ЦК РСДРП(б) ліст, у якім запатрабаваў не­ад­к­лад­на ўзяць уладу і арыштаваць Часовы ўрад. Бальшавіцкі лідэр слушна заў-важаў, «што на чарзе ста­яць пытанні, якія не нарадамі вырашаюцца, не з’ездамі, хаця б на­ват з’ездамі Саветаў, а выключна народамі, ма-сай, барацьбой уз­б­ро­е­ных мас». 24-25 кастрычніка па камандзе Пе-траградскага Савета ат­ра­ды рабочых і салдат на чале з Ваенна-рэва-люцыйным камітэтам пачалі зай­маць стратэгічныя пункты горада.

Такім чынам, ленінская партыя і згуртаваныя вакол яе палітыч-ныя сі­лы прыступіліся да ажыццяўлення свайго плана па звяржэнні Ча­со­ва­га ўрада і ўсталявання ўлады Саветаў рабочых, салдацкіх і ся-лянскіх дэ­пу­та­таў.

2. У ноч на 25 кастрычніка 1917 г. у Петраградзе атрадамі сал­дат, матросаў і рабочых былі заняты масты, вакзалы, Цэнтральная тэ­ле­фон­ная станцыя, тэлеграф, паштамт. У 10 гадзін раніцы Ў. Ленін на­пі­саў адозву «Да грамадзян Расіі!» аб нізлажэнні Часовага ўрада і пера-ходзе ўлады да ВРК Петраградскага Савета. У Смольным інстытуце, дзе размяшчаўся штаб бальшавікоў, у 2 гадзі­ны 35 мін. адкрыўся сход дэпутатаў Петраградскага Са­ве­та з удзелам У. Леніна, які выступіў з прамовай аб за­да­чах рабочай і сялянскай рэвалюцыі. У 22 гадзiны 40 хвiлiн тут па­чаў працу II Усерасiйскi з’езд Саветаў рабочых i салдац-кiх дэпутатаў. Сва­іх прадстаўнікоў прыслалі 402 Саветы. З 649 яго ўдзельнiкаў 390 з’яўлялiся бальшавiкамi, 160 – эсэрамi усiх плыняў, 72 – меншавiкамi, 27 – прадстаўнiкамi iншых партый. У. Леніна на пасяджэнні не было: ён быў за­ня­ты заключным этапам паўстання.

Даведаўшыся аб штурме Зiмняга палаца, у якiм былi блакiраваны мiнiстры Часовага ўрада, частка прысутных, галоўным чынам эсэры, мен­ша­ві­кі і бундаўцы, у знак пратэсту пакiнулі з’езд. Бальшавік А. В. Луначарскі абвясціў адоз­ву «Рабочым, салдатам і сялянам!», дзе гава-рылася аб узяцці з’ез­дам улады ў свае рукі, аб змесце праграмы буду-чага Савецкага ўрада з пра­па­но­вай неадкладнага мiру, перадачай зя-мель у раcпараджэнне зя­ме­ль­ных камiтэтаў, дэмакратызацыяй армii, рабочым кантролем над выт­вор­час­цю, своечасовым склiканнем Уста-ноўчага сходу, вы­ра­шэн­нем харчовага крызiсу, забеспячэннем права нацый на са­ма­выз­на­чэн­не. Улада на месцах мусiла перайсці да Саве-таў рабочых, салдацкiх i сялянскiх дэпутатаў.

На другім пасяджэнні з’езда 26 кастрычнiка, распачатым у 21 га-дзі­ну, слова для дакладу па пытанні аб міры было прадастаўлена Ў. Леніну. Пасля ўступу ён зачытаў тэкст Дэк­рэ­ту аб міры, у якім савецкі ўрад прапаноўваў усім ваяваўшым на­ро­дам і іх урадам пачаць неад-кладныя перагаворы аб справядлівым (без анексій і кантрыбуцый) мі-ры. Дакумент быў пры­ня­ты аднагалосна.

Пад час дакладу па другім пытанні Ў. Ленін зачытаў тэкст Дэкрэ-та аб зямлі, які грун­та­ваў­ся на эсэраўскім аграрным праекце «сацыя-лізацыі». Да­ку­мент быў прыняты большасцю галасоў супраць 1 і 8 ус-трымаўшыхся.

Пры фарміраванні асноўнага органа ўлады было пастаноўлена «стварыць для кiравання краiнай надалей да склiкання Ўстаноўчага схо­ду часовы рабочы i сялянскi урад, якi будзе звацца Саветам На­род­ных Камiсараў». У яго ўвайшлі бальшавікі на чале з У. Леніным.

Ва Ўсерасійскі Цэнтральны Выканаўчы Камітэт (УЦВК) – свайго кшталту вяр­хоў­ны заканадаўчы і ўпраўленчы орган, быў абраны 101 чал. на шматпартыйнай аснове пад старшынствам Л. Б. Каменева (з 8 лістапада – Я. М. Свярдлова).

Ва ўмовах недастатковай інфармаванасці аб падзеях асноўная ма-са насельнiцтва Расiйскай рэспублiкi, успрыняла звесткі аб штурме Зiмняга i г. д. як чарговую спробу бальшавiцкага перавароту, які па-грозу за­ва­ё­вам рэвалюцыі. Так, 25 кастрычніка ў ста­лі­цы ўзнік Камі-тэт выратавання Радзімы і Рэвалюцыі, які аб’яднаў па­лі­тыч­ных пра-ціўнікаў бальшавікоў.

Са свайго боку 27 кастрычніка ленінскі СНК выдаў дэкрэт»Аб дру­ку», скiраваны супраць апазіцыйнай прэсы, і заклікаў рабочых, сал­дат і сялян на барацьбу супраць контррэвалюцыі. Неўзабаве па ўсёй краіне пад уз­дзе­ян­нем дэкрэтаў аб міры і зямлі, іншых адозваў і заклікаў Саветы, вайсковыя камітэты, іншыя аб’яднанні салдат і пра­цоў­ных сталі заяўляць аб падтрымцы «рабоча-сялянскай рэвалюцыі».

Такім чынам, паўстанне салдат і матросаў сталічнага гарнізона і атрадаў рабочай Чырвонай гвардыі, падрыхтаванае партыяй бальша-вікоў, ліквідавала ўладу Часовага ўрада і абвясціла аб радыкальных зменах ва ўнутранай і знешняй палітыцы Расійскай рэспублікі ў інта-рэсах працоўных.

3. Звесткі аб паўстанні ў Петраградзе былі ўспрыняты грамад-скасцю як пагроза Ўстаноўчаму сходу і небяспека грамадзянскай вай-ны. У Мінску яны былі атрыманы 25 кастрычніка каля 11 гадзін рані-цы, а апоўдні лідэры «рэвалюцыйнай дэмакратыі» з мэтай захавання парадку выказаліся за ўтварэнне Камітэта выратавання рэвалюцыі (КВР). Такія ж пастановы прынялі Саветы і партыйныя ка­мі­тэ­ты Вi-цебска, Гомеля, Оршы, Полацка, Бабруйска, Вiлейкi, Слуцка, Магiлё-ва, Мсцiслава i iнш. Сiгналам да выступлення бальшавікоў тыле i на фронце сталi пастановы ІІ Ўсерасійскага з’езда аб пераходзе ўлады да Саветаў i армейскiх камiтэтаў. Так, 26 кастрычнiка ў Мінску бальша-вікамі быў распаўсюджаны загад № 1 аб пераходзе ўлады ў го­радзе і наваколлях да Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Да тысячы сал-дат былі выз­ва­ле­ны з турмы, узброены і разам з асобнымі часцямі гар-нізона ўключаны ў Першы Рэ­ва­лю­цый­ны iмя Мiнскага Савета полк.

Наяўнасць узброеных сіл даз­во­лі­ла бальшавiкам усталяваць цэн-зуру друку і кантроль над пош­тай, тэлеграфам, збройнымi майстэрня-мi i нават штабам фронту. У мэ­тах умацавання і пашырэння сваёй ула-ды яны стварылi Ваенна-рэ­ва­лю­цый­ны камiтэт (ВРК) на чале з А. Мяснiковым. Але 27 кастрычніка Выканаўчы камiтэт Заходняга фрон-та выклікаў у горад казакоў Каўказскай дывiзii і прымусіў кіраўнікоў Савета перадаць уладу КВР, які аб’яднаў усе сацыялістычныя партыі. Кіраўнікі Мінскага Савета пагадзіліся прызнаць яго поўнаўладдзе, але на справе звярнуліся на фронт за дапамогай. Цэнтрам iх канспiратыў-най дзейнасцi зрабiўся ВРК Заходняга фронту.

У iншых гарадах Беларусi Саветы рабочых i салдацкiх дэпутатаў таксама не прызналi ленiнскага СНК i разам з iм – яго пастаноў. Па сутнасцi, усе яны ўвайшлі ў мясцовыя КВР і пе­рат­ва­ры­лі­ся ў апазi-цыйныя новай уладзе цэнтры. Невыпадкова бальшавiкi, cутыкнуўшы-ся з нежаданнем Саветаў прызнаць уладу СНК, прымалi захады для iх роспуску або пераабрання з тым, каб новы склад дэпутатаў узяў на сябе ўладныя функцыi.

Звесткi аб паражэннi 30 кастрычніка пад Петраградам верных А. Ке­ран­с­ка­му часцей дазволiлi мiнскiм бальшавiкам дзейнiчаць больш ра­шу­ча, а менавiта выклiкаць з фронта узброеную падмогу, у тым лi-ку блiндзiраваны цягнiк, якi прыбыў у горад у ноч на 2 лiстапада. 2 лiстапада, увечары на пашыраным пасяджэннi Мінскага Савета А. Мясніковым было абвешчана аб аднаўленні Савецкай улады. Ас­ноў-ныя рычагi кiравання горадам засяродзiлiся не ў Савеце, а ў ВРК Заходняга фронту (старшыня К. Ландэр).

4-5 лістапада заходнефрантавы і губернскі камісары склалі паў­на­моц­т­вы, а галоўнакамандуючы Заходнім фронтам заявіў аб сва­ёй ла-яльнасці ВРК. У тых умовах перастаў дзейнічаць і КВР. Такім чы­нам, мінскім бальшавікам удалося перамагчы сваіх палітычных пра­ціў­ні­каў і ўсталяваць Савецкую ўладу ў Мінску, Мінскай і частцы Ві­лен­с­кай губ., а таксама на Заходнім фронце. Яе ўмацаванню паспрыяла ад-хіленне генерала П. Балуева ад га­лоў­на­ка­ман­да­ван­ня, узросшая баль-шавiзацыя армейскiх i iншых камiтэтаў. Так, ужо ў першай палове лiстапада адбылося пераабранне Армейскiх камiтэтаў у II i Х армiях i улада поўнасцю скан­цэн­т­ра­ва­ла­ся ў ВРК на чале з бальшавiкамi (ад-паведна) М. У. Рагазiнскiм i В. I. Яркiным. Толькi у III армii працэс бальшавiзацыi некалькi запаволiўся, паколькi армейскi з’езд адразу не прызнаваў поў­наў­лад­дзя ленінскага СНК, а «выказаўся за стварэнне аднароднага сацыялicтычнага мiнiстэрства».

КВР па ўсёй Беларусі гублялi уплыў i распадалiся. А пераход ула-ды да ВРК стварыў магчымасць для арганiзацыi Савецкай улады ў ма-штабе губерняў i нават усёй «Паўночна-Заходняй вобласцi». Так, 18–

20 лiстапада дэлегаты ІІІ сялянскага з’езда Мінскай і Віленскай губ., галоўным чынам вайскоўцы, прынялi рэзалюцыю у падтрым-ку СНК i яго дэкрэтаў, i абралi новы Выканком Савета ў лiку 35 чал.

Падобным чынам 19 лістапада адбываўся II з’езд Саветаў Паў-ночна-Заходняй вобласцi у Мінску. Нягледзячы на прадстаўніцтва дэ-легатаў то­ль­кі трэці iснаваўшых Саветаў, арганiзатары-бальшавiкi ад iмя ўсёй За­ход­няй вобласцi вынеслi рэзалюцыi у падтрымку СНК, яго дэк­рэ­таў i абралi Выканком з 35 чал.