Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Старшынёй Часовага работніцка-сялянскага ўрада быў зац­вер­д­жа­ны З. Жылуновіч. Уначы, з 1 на 2 студзеня 1919 г. быў над­ру­ка­ва­ны "Маніхвэст Часовага работніча-селянскаго Савецкага пра­ві­ця­ль­с­т­ва Беларусі", які абвяшчаў Беларусь "вольнай не­за­леж­най Са­цы­я­ліс­тыч­най Рэспублікай", дэклараваў асноўныя па­лі­тыч­ныя і сацыяльна-эка­на­міч­ныя заваёвы і абгрунтоўваў не­аб­ход­насць іх абароны.

Такім чынам, бе­ла­рус­кі народ набыў сваю нацыянальную дзяр-жаўнасць на рэвалюцыйна-класавай аснове. Але яе да­лейшае развіццё стала набываць драматычныя павароты. Так, Польшча пры падтрым-цы Антанты стала патрабаваць ад РСФСР вяр­тан­ня колішніх зямель РП да яе падзела ў 1772 г. Ле­нін­с­кі ўрад быў вымушаны перагледзець тэрытарыяльны склад БССР i Лiтоўскай ССР з тым, каб, аб’яднаўшы iх, стварыць адну бу­фер­ную дзяржаву, якая б «прыкрыла» РСФСР з захаду. Неўзабаве та­му, ужо 16 студзеня ЦК РКП(б) прыняў пастанову аб вывадзе Сма­лен­с­кай, Вiцебскай, Магiлёўскай губ. з БССР i уклю-чэннi iх у склад РСФСР. Рэшткi ССРБ – Гродзенская i Мiнская губ. – мусiлi быць аб’яднанымi з Лiтоўскай ССР.

З гэтай нагоды ў Мiнску 2-3 лютага 1919 г. быў склiканы I Усебе-ларускi з’езд Саветаў з удзелам 230 дэлегатаў. Ад iмя Ўсерасiйскага ЦВК уздельнiкаў вiтаў яго старшыня Я. Свярдлоў, якi, ак­ра­мя iншага, агучыў пастанову ўзначальваемага iм органа «Аб прызнаннi незалеж-насцi Беларускай Савецкай Сацыялiстычнай Рэспублiкi». Дэлегаты прынялi дэкларацыi аб усталяваннi фе­дэ­ра­тыўных сувязей з РСФСР i аб’яднаннi Лiтвы i Беларусi у адзiную дзяр­жа­ву. 3 лютага з’езд пры-няў Канстытуцыю БССР, зацвердзiў герб i сцяг рэспублiкi. У адпавед-насцi з Асноўным законам, адбылiся выбары вышэйшых органаў ула-ды. У склад ЦВК (старшыня А. Мяснiкоў) увайшло 50 чалавек. У Вя-лiкi прэзiдыум ЦВК, на якi ускладалiся функцыi урада, не трапiла нi-воднага з былых камiсараў-беларусаў. Такiм чынам новае кiраўнiцтва рашуча пазбавiлася ад прыхiльнiкаў нацыянальнай дзяржаўнасцi.

27 лютага ў Вiльнi на сумесным пасяджэннi ЦВК Лiтоўскай i Бе­ла­рус­кай ССР было пастаноўлена аб’яднаць абедзве рэспублiкi у Лi-тоўска-Беларускую Савецкую Сацыялiстычную Рэспублiку (Лiтбел ССР) са сталiцай у Вiльнi. Аб’яднаны ЦВК ЛiтБел узначалiў К. Цы-хоўскi, а Савет народных камiсараў – В. Мiцкявiчус-Капсукас. У вынi-ку склiканага ў Вiльнi 4-6 cакавiка 1919 г. сумеснага з’езда КП(б)Б i КП(б)Л адбылося аб’яднанне рэспублiканскiх арганiзацый у адну – Камунiстычную партыю бальшавiкоў Лiтвы i Беларусi на чале з В. Мiцкявiчусам-Капсукасам. Характэрна, што сярод партыйнага i савец-кага кiраўнiцтва ЛiтБел не было нiводнага беларуса.

Мiж тым прэвентыўныя захады ленiнскага i мясцовых бальша-вiцкiх урадаў па ўмацаваннi сваiх заходнiх межаў плёну не прынеслi. Нягледзячы на тое, што ў склад вышэйшых органаў Лiтбел увайшлi палякi, (у прэзiдыум 4 з 7, у СНК 5 з 14), Польша лiчыла яе бальшавiц-кай крэатурай, створанай без удзелу насельнiцтва. Распачатае ў сакаві-ку 1919 г. нас­туп­лен­не польскай арміі скончылася заваяваннем тэры-торыі ЛітБел і ўста­ля­ван­нем жорсткага акупацыйнага рэжыму. Толькі летам 1920 г. РСФСР атрымала магчымасць надаць ад­паведную ўвагу польскаму фронту. 11 лiпеня Чырвоная Армія выз­ва­лі­ла Мiнск, за­тым Лiду, Гродна і да канца месяца цалкам вызваліла Беларусь. У мэтах аховы правага флангу Заходняга фронту, які нас­ту­паў на По­ль­ш­чу, урад РСФСР пайшоў на падпісанне 12 ліпеня 1920 г. дагавору з Літоў-скай рэспублікай з перадачай ёй Грод­на, Шчучына, Аш­мя­н, Смаргоні, Браслава, Ліды, Пастаў, а таксама Ві­ль­ні разам з Ві­лен­с­кім краем.

Гэты дагавор юрыдычна спыняў існаванне Лі­тоў­с­ка-Беларускай ССР, таму даводзілася ў другі раз абвяшчаць утварэнне БССР. Магчы-масць удзелу ў адраджэнні беларускай дзяржаўнасці набылі ўсе палi-тычныя сiлы, якія змагаліся супраць по­ль­с­кіх акупантаў. Паводле ўка-зання ЦК РКП(б), кіраўніцтва гэ­тай працай была даручана Мiнскаму губернскаму ВРК (cтаршыня А. Чар­вя­коў), 31 лiпеня рэ­ар­га­ні­за­ва­наму ў Ваенрэўком БССР. У склад камiсii па падрыхтоўцы Дэкларацыi увайшлi прад­с­таўнiкi Беларускай ПС-Р (Я. Бялькевiч, П. Берднiк, I. Мамонька i М. Пашковiч), КП(б) ЛiБ (А. Чарвякоў i В. Кнорын), Бе­ла­рус­кай камуністычнай арганізацыі (У. Iгнатоўскi) і Бунда (А. Вай­н­ш­тэйн). Іх намаганнямі была распрацавана "Дэкларацыя аб аб­вяш­чэн­ні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь". Па­вод­ле дакумента, уся ўлада на тэрыторыі Беларусі да склікання Ўсе­бе­ла­рус­ка­га з'езда Саветаў пераходзіла да ВРК БССР. Беларуская Рэспуб-ліка аднаўлялася ў межах Мінскай і Гродзен­с­кай губ. Пасля адхілення ЦК КП(б)ЛіБ паправак эсэ­раў апош­нія выйшлі з Ваенрэўкома. Падпі-саная 31 ліпеня 1920 г. «Дэк­ла­ра­цыя аб аб­вяш­чэн­ні незалежнасці Са-вецкай Сацыялістычнай Рэс­пуб­лі­кі Бе­ла­русь» пац­вер­дзі­ла палажэнні Маніфеста Часовага ўрада Бе­ла­ру­сі ад 1 студзе­ня 1919 г., аднак у ме-жах толькі дзвюх губерняў – Мін­с­кай і Гродзен­с­кай.

У далейшым, з прычыны палiтычных i ваенна-стратэгiчных пра-лiкаў ленiнскага ўрада i савецкага камандавання Чырвоная Армiя па-цяр­пе­ла адчувальнае паражэнне пад Варшавай. У вынiку восенню ле-гіянеры Ю. Пілсудскага iзноў захапiлi Мiнск. Баявыя дзеяннi перапы-нялiся толькі 12 кастрычніка. З 18 паветаў, якiя ўваходзiлi у склад аб-вешчанай 31 лiпеня ССРБ, цяпер заставалася толькi 6.

Такім чынам, створаная на рэвалюцыйна-класавай аснове БССР адстаяла ў баях сваё права на існаванне. Беларускі народ, у тым ліку былыя праціўнікі Савецкай улады з ліку «рэвалюцыйнай дэмакратыі», набывалі моцны стымул для пабудовы нацыянальнай дзяржавы і ажыццяўлення сацыялістычных пераўтварэнняў.

8. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі народы былой Расійскай імпе-рыі атрымалі права на на­цы­я­на­ль­нае самавызначэнне і прыступіліся да яго рэалізацыі. З моманту ўзнікнення нацыянальных савецкіх рэс-публік пры да­мі­ну­ю­чай ролі РСФСР яны наладжвалі палітычныя, эка-намічныя, ва­ен­ныя і іншыя сувязі. У гады грамадзянскай вайны паміж імі ўзнік ва­ен­на-палітычны саюз. На яго ўмацаванне быў скіраваны дэкрэт УЦВК РСФСР ад 1 чэрвеня 1919 г. "Аб аб’яднанні Савецкіх рэспублік Расіі, Ук­ра­і­ны, Латвіі, Літвы, Беларусі для барацьбы з су-светным ім­пе­ры­я­ліз­мам". Гэты вопыт даў плён і яго было вырашана ска­рыс­тоў­ваць і пасля вайны.

Далейшую інтэграцыю абу­моў­лі­ва­ла наяўнасць агульнай камуні-стычнай партыі бальшавікоў. Ак­ра­мя таго, у шэрагу выпадкаў паміж рэспублікамі заключаліся двух­ба­ко­выя дагаворы, якія прадугледжвалі аб’яднанне дзяржаўных ор­га­наў. Так, пад­пі­са­ны 16 студзеня 1921 г. дагавор паміж РСФСР і БССР прызнаваў не­за­леж­насць і суверэнітэт Беларусі і разам з тым прадугледжваў ства­рэн­не 7 аб’яднаных нарка-матаў. У мэтах ка­ар­ды­на­цыі гаспадарчай і культурнай дзейнасці пры ўрадзе РСФСР было ство­ра­на прадстаўніцтва БССР.

Яшчэ адна форма аб’яднання рэспублік уз­нік­ла ў Закаўказзі, дзе вясной 1922 г. прадстаўнікі заканадаўчых ор­га­наў Азербайджана, Ар-меніі і Грузіі зацвердзілі дагавор аб стварэнні Фе­дэ­ра­тыў­на­га Саюза Сацыялістычных Савецкіх Рэспублік пад агу­ль­ным кіраўніцтвам Са-юзнага Савета.

Летам 1922 г. бальшавікі Ўкраіны, Беларусі і Закаўказзя ў по­шу­ках шляхоў больш шчыльнага аб’яднання з РСФСР звярнуліся ў ЦК РКП(б) з прапановай распрацоўкі прынцыпаў і формаў адзінай са­вец­кай дзяржавы. Неадкладна для вырашэння гэтага пытання з прад­с­таў­ні­коў ЦК РКП(б) і ЦК саюзных рэспублік была сфарміравана камісія Ар­г­бю­ро ЦК РКП(б) у складзе І. Сталіна (старшыня), Г. Арджанікідзе, С. Кірава, В. Куйбышава, В. Молатава, А. Мяснікова, Г. Пятроўскага, А. Чарвякова і інш. Праект «аўтанамізацыі», прапанаваны І. Сталіным, прадугледжваў аб­вяш­чэн­не РСФСР дзяржавай, у якую мусілі ўвайсці на правах аўтаномных рэс­пуб­лік УССР, ЗСФСР, БССР. Беларускім ба­ль­ша­ві­кам была даспадобы гэтая мадэль дзяржаўнага аб’яднання.

Да канца верасня 1922 г. зацверджаны камісіяй праект «аўтанамі-зацыі» быў прадстаўлены ў ЦК РКП(б). Кастрычніцкі пар­тый­ны Пле-нум, разгледзеўшы рэкамендацыі камісіі, падтрымаў заў­ва­гі Ў. Лені-на, які выказаўся супраць празмернага цэнтралізму, за на­дан­не суве-рэнітэту і атрыбутаў незалежнасці кожнай рэспубліцы як аба­вяз­ко­вай умовы згуртавання народаў. Правадыр прапанаваў фор­му федэратыў-нага саюза як дабрахвотнага і раўнапраўнага аб­’­яд­нан­ня самастойных савецкіх рэспублік; падзел сфер і аб'ектаў кі­ра­ван­ня на агульна-саюз-ныя, рэспубліканскія і сумесныя.

30 лістапада 1922 г. Палітбюро ЦК РКП(б) зацвердзіла «Асноў-ныя пункты Канстытуцыі Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэс­пуб­лік». Стаўленне рэспублік да ўтварэння СССР былі вы­ка­за­ны на рэс-публіканскіх з'ездах Саветаў. Усе чатыры рэспублікі – РСФСР, УССР, БССР, ЗСФСР падтрымалі гэтую ідэю. На IV Усебеларускім з’ездзе Саветаў 14-18 снежня 1922 г. была прынята пастанова аб утварэнні СССР і зацверджаны ас­ноў­ныя пункты яго Канстытуцыі. Дэлегаты ўсведамлялі значэнне адзін­с­т­ва дзеянняў савецкіх рэспублік у бараць-бе за ўсталяванне но­ва­га грамадскага ладу, неабходнасць стварэння адзінага рабоча-ся­лян­с­ка­га фронту ўсіх савецкіх рэспублік «супраць адзінага фронту сус­вет­на­га капіталу». Такое аб’яднанне, на іх думку, павінна было быць створана на асновах роўнасці, цеснай палітычнай і гаспадарчай су­вя­зі, у той самы час – забяспечваць самастойнае нацыя-нальна-ку­ль­тур­нае будаўніцтва. У пастанове асаб­лі­ва падкрэслівалася важнасць саюза працоўных рэспублік у іх ба­ра­ць­бе за камунізм. Адна-душнае галасаванне дэлегатаў Усебеларускага з’ез­да Саветаў за зака-надаўчае афармленне «ўжо фактычна існуючага Са­ю­за Савецкіх Са-цыялістычных Рэспублік» было падтрымана на пар­тый­ных канферэн-цыях, 6 павятовых і 116 валасных з'ездах Са­ве­таў, сходах працоўных. 18 снежня 1922 г. Пленум ЦК РКП(б) аб­мер­ка­ваў праект Дагавора аб утварэнні Саюза ССР і прапанаваў склікаць з’езд Саветаў СССР.

У Маскву на Ўсерасійскі з’езд Саветаў была адпраўлена дэлега-цыя БССР у складзе 33 чалавек. Сярод делегатаў былі: А. Чарвякоў (старшыня ЦВК і СНК БССР), В. Багуцкі, Ш. Ходаш, А. Славінскі, Я. Адамовіч, У. Ігнатоўскі і інш. РСФСР прадстаўляла 1 727 дэлегатаў, Украіну – 364, Закаўказскую федэрацыю – 91.

30 снежня 1922 г. дэлегаты канстытуявалі сябе як Першы з'езд Са­ве­таў Саюза ССР. У. Ленін, які не мог прысутнічаць з-за хваробы, быў абраны яго ганаровым старшынёй. З дакладам аб утварэнні СССР вы-ступіў народны камісар па справах нацыянальнасцей І. Сталін. Дэ­ле­га­ты зацвердзілі Дэкларацыю і Дагавор аб утварэнні СССР у складзе РСФСР, УССР, БССР, Закаўказскай СФСР (у складзе Азербайджан-скай ССР, Ар­мян­с­кай ССР, Грузінскай ССР). Дакумент вызначаў па-радак ува­ход­жан­ня асобных рэспублік у склад СССР, права свабодна-га выхаду, кам­пе­тэн­цыю вышэйшых органаў дзяржаўнай улады. Кан-чатковае зац­вяр­д­жэн­не прынятых дакументаў павінна было адбыцца на Другім з’ез­дзе Саветаў СССР. Дэлегаты абралі вярхоўны орган ула-ды Саюза ССР у перыяд па­між з’ездамі – Цэнтральны Выканаўчы Ка-мітэт з 371 чал. У яго склад увай­ш­лі: ад РСФСР – 270, УССР – 88, ЗСФСР – 26, БССР – 7 членаў. Стар­шы­ня­мі ЦВК былі абраны: М. Ка-лінін – ад РСФСР, Р. Пятроўскі – ад УССР, Н. Нарыманаў – ад ЗСФСР, А. Чарвякоў – ад БССР. Стар­шы­нёй саюзнага ЦВК быў абра-ны М. Калінін, а кіраўніком урада (СНК) У. Ленін.

У Канстытуцыі СССР 1924 г. заяўлялася аб абмежаванні су­ве­рэ­ні­тэ­ту саюзных рэспублік па пунктах, аднесеных да кампетэнцыі Са­ю­за. Канстытуцыя змяшчала наменклатуру службовых асоб Савета На­род­ных Камісараў Саюза ССР. У яго ўваходзілі старшыня, яго на­мес­ні­кі, 10 народных камісараў. Прадугледжваўся інстытут упаў­на­ва­жа­ных некаторых саюзных наркаматаў.

Для БССР утварэнне Саюза ССР мела свой асобы ста­ноў­чы сэнс таму, што тым стваралася магчымасць вяртання ў яе склад тэ­ры­то­рый, якія з 1919 г. знаходзіліся ў складзе РСФСР. Першымі, хто ўзняў гэтае пытанне перад ЦК РКП(б) у чэрвеня 1923 г. былі А. Чар­вя­коў, У. Ігна-тоўскі, В. Багуцкі. У выніку ўжо ў верасні 1923 г. Па­літ­бю­ро ЦК РКП(б) прыняло пастанову аб неабходнасці далучэння да БССР усёй Віцебскай губ., большасці паветаў Гомельскай і двух па­ве­таў (Мсці-слаўскага і Горацкага) Смаленскай губ.

3 сакавіка 1924 г. ЦВК РСФСР выдаў дэкрэт аб перадачы БССР ра­е­наў з пераважаўшым беларускім насельніцтвам. У выніку ў склад БССР увайшлі 8 паветаў былой Віцебскай, 6 паветаў Магілёўскай і 2 па­ве­ты Смаленскай губ. У выніку гэтага так званага «першага ўзбуй­нен­ня» – тэрыторыя БССР павялічылася з 55, 2 тыс да 110, 584 тыс км кв., а колькасць насельніцтва – з 1 554 570 да 4 171 886 чал.

26 верасня 1926 г. ЦК КП(б)Б накіраваў на адрас ЦК УКП(б) ліст „Аб пашырэнні граніц БССР» с прапановай далейшага вырашэння гэ­тай праблемы. У выніку ў адпаведнасці з пастановай ЦВК РСФСР ад 6 снеж­ня І926 г. адбылося «другое ўзбуйненне БССР», калі яе межы па­шы­ры­лі­ся за кошт Гомельскага і Рэчыцкага паветаў У выніку яе тэ­ры­то­рыя павялічылася яшчэ на 15 727 кв. км., а насельніцтва – на 649 тыс. чалавек. Летам 1927 г. тэрыторыя рэспублікі падзялялася на во­сем акруг: Аршанскую, Бабруйскую, Гомельскую, Віцебскую, Мін­с­кую, Магілёўскую, Мазырскую і Полацкую.

Тэрытарыяльная, этнічна-культурная, эканамічнае і агу­ль­надзяр­жаў­ная кансалідацыя БССР суправаджалася ўмацаваннем яе кан­с­ты­ту­цый­на-прававой сістэмы. Яшчэ да прыняцця новай Канстытуцыі VI Усе­бе­ла­рус­кі Надзвычайны з'езд Саветаў 16 сакавіка 1924 г. стварыў вяр­хоў­ны орган улады паміж з’ездамі – ЦВК Саветаў БССР у складзе 120 членаў і 30 кандыдатаў (старшыня А. Чарвякоў), які сфарміраваў вы­ка­наў­чы орган – СНК – у складзе старшыні (М. Галадзед), яго на-месніка, старшыні Савета Народнай Гаспадаркі, 9 нар­ко­маў і 5 упаў-наважаных народных камісарыятаў СССР.