Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Прафесійныя саюзы таксама страцілі самастойнасць і зрабілася прыдаткам дзяр­жаў­на­га апарату. Прафсаюзныя камітэты прызначалі-ся партыйнымі органамі, зна­ходзі­лі­ся пад іх пільным наглядам і пра-водзілі іх па­лі­ты­ку. Кожны рабочы быў абавязаны ўступіць у пра­фе­сій­ную арганізацыю. Так, рэспубліканская арганізацыя з 1922 па 1940 г. вырасла з 48 тыс. да 650 тыс. чалавек. Ва ўмовах сталінскага дыкта-ту магчымасці беларускіх праф­са­ю­заў па выкананні галоўнай задачы – абароне правоў сваіх членаў – былі іс­тот­на абмежаваны. Так, права рабочых на забастоўку было выдалена са статутаў. Затое прафсаюзы часта выконвалі не ўласцівыя ім функцыі па арганізацыі сацыялі-стычнага спаборніцтва ці прапагандысцкай работы сярод працоўных.

Камсамольцы бралі актыўны ўдзел ва ўсіх партыйных і дзяр­жаў­ных кампаніях: шэфствавалі над новабудоўлямі, змагаліся з не­пі­сь­мен­нас­цю і рэлігіяй, дапамагалі партыі ў правядзенні суцэльнай ка­лек­ты­ві­за­цыі, стварэнні МТС, займаліся ваенна-патрыятычным вы­ха­ван­нем дзяцей і моладзі. Колькасць камсамольцаў імкліва расла: у 1922 іх налічвалася 2 600 чал., а ў 1940 – ужо больш за 247 000. Па прык­ла­ду партыйных структур, ЛКСМБ быў строга іерархічнай ар­га­ні­за­цы­яй, які пераняў у КП(б)Б яе формы і метады працы.

Такім чынам, у дру­гой палове 1930-х гг. у СССР канчаткова сфар-міравалася сво­е­а­саб­лі­вая палітычная сістэма кіравання савецкім гра-мадствам, зас­на­ва­ная на ўладзе Камуністычнай партыі і замацаваная ў Канстытуцыях СССР і са­юз­ных рэспублік. Поўнаўладдзе ЎКП(б) вы-значыла дзейнасць усей палітычнай сіс­тэ­мы – дзяржаўных органаў, грамадскіх арганізацый, ідэалогіі, срод­каў масавай інфармацыі, права і маралі. Адбылася фактычная падмена партыйнымі камітэтамі дзяр-жаўнах структур. Усе галіны ўлады апынуліся сканцэнтраванымі ў ру-ках дзяржаўна-партыйнага апарата.

3. У 1922-1924 гг. з па­гар­шэн­нем здароўя Ў. Леніна асноўную ро-лю ў партыі і дзяржаве стала адыгрываць Па­літ­бю­ро ЦК РКП(б) у складзе Л. Троцкага, Р. Зіноўева, Л. Ка­ме­не­ва, А. Рыкава, М. Томска-га, а таксама І. Сталіна. Абраны Генеральным сакратаром І. Сталін яшчэ пры жыцці Ле­ні­на здолеў сканцэнтраваць у сваіх руках велізар-ную партыйную ўладу, а пасля смерці правадыра ўмела выкарыстаў яе супраць канкурэнтаў у ба­ра­ць­бе за аднаасобнае кіраванне. Дзякуючы адладжанай ім сістэме наз­на­чэн­с­т­ва, асноўныя пазіцыі ў апараце ЦК былі заняты адданым яму асобам.

У 1926 г. створаная Л. Троцкім, Р. Зіноўевым і Л. Каменевым «аб’яднаная апазіцыя» запатрабавала дэ­мак­ра­ты­за­цыі партыі, а ў эка-намічнай частцы – хутчэйшага развіцця цяжкой пра­мыс­ло­вас­ці і ўз-мацнення барацьбы з кулаком. Але большасць пар­тый­на­га апарату бачыла ў Сталіне меншае зло ў параўнанні з Троцкім і ў канцы 1927 г. выказалася за вызваленне «апазіцыянераў» ад высокіх пасад.

Як вынікала з выступлення Генеральнага сак­ра­та­ра на ліпеньскім (1928) Пленуме ЦК УКП(б), варта было чакаць, што па меры прасоў-вання са­вец­ка­га народа па сацыялістычным шляху «супраціўленне ка­пі­та­ліс­тыч­ных элементаў будзе ўзрастаць, класавая барацьба будет аб­вас­т­рац­ца».

Гэты тэзіс скіроўваўся на апраўданне жорсткіх распраў з усімі, хто выкажа сумненне ў правільнасці абранага ім курса, хто ўстане на яго шляху да аднасобнай улады. І калі запланаваныя восенню 1929 г. эканамічныя паказчыкі не далі пажаданых­ вынікаў, прычына таго была знойдзена ў дзейнасці сабатажнікаў і шкод­нікаў. Так, у 1930 г. было абвешчана аб «раскрыцці контррэвалюцыйнай арганізацыі» – «Працоўнай ся­лян­с­кай партыі», «Прамысловай партыі», «Саюзнага бюро сацыял-дэмакратаў (меншавікоў).

У снежні 1932 г. міліцэйскія сілы перадаваліся ў падпарадкаване Аб’яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраў­лен­ня (АД­ПУ), а ў ліпені 1934 г. яно было пераўтворана ў Галоўнае ўпраў­лен­не дзяржаўнай бяспекі (ГУДБ) і ўключана ў саюзна-рэспубліканскі На­род­ны каміса-рыят унутраных спраў (НКУС).

Пры ім зас­ноў­ва­ла­ся Асобая нарада, якая на саюзным узроўні замацавала прак­ты­ку пазасудовых прыгавораў. Ёй падпарадкавалася сістэма «троек» у рэспубліках, краях, абласцях, гарадах з удзелам на­ча­ль­ні­каў упраўлення НКУС, сакратароў парткамітэтаў і пра­ку­ро­раў. Усю карніцкую іерархію ўзначальваў Сталін, а непасрэдным вы­ка­наў­цам яго волі ў 1934-1936 гг. з’яўляўся наркам унутраных спраў і начальнік ГУДБ СССР Г. Ягода.

Рэарганізацыя праваахоўных органаў была абу­моў­ле­на планаван-нем Сталіным масавых рэпрэсій. Іх неабходнасць ба­чы­ла­ся яму ва ўзросшай апазіцыйнасці з боку саміх камуністаў. Так, 270 дэлегатаў XVII з’ез­да ЎКП(б) (студзень-люты 1934) пры галасаванні за новы склад ЦК пар­тыі выказалі недавер генсаку і прапанавалі сак­ра­та­ру Ле-нінградскага абкама партыі С. Кіраву заняць вышэйшую пар­тый­ную пасаду. 1 снежня 1934 г. Кіраў быў застрэлены прама ў бу­дын­ку Смольнага, а разам з «арганізатарамі забойства» Л. Каменевым і Р. Зі­ноў­е­вым было арыштавана 1 108 з 1 966 дэлегатаў таго самага з’езда, у тым ліку 98 членаў ЦК са 139.

Апагеем дзейнасці рэпрэсіўнай машыны Сталіна зрабіліся так зва­ныя маскоўскія судовыя працэсы над прадстаўнікамі колішняй пар­тый­най і дзяржаўнай эліты СССР. У лі­ку першых такі працэс адбыўся ў 1936 г. па справе аб «Антысавецкім аб'яднаным трацкісцка-зіноўеў-скім цэнтры», які скончыўся смяротнымі пры­су­да­мі абвінавачаным. У студзені 1937 г. суд разглядзеў справу аб так званым «Паралельным антысавецкім трацкісцкім цэнтры». Асуджаныя былі расстраляны (Г. Пятакоў) або (К. Радэк і Г. Са­ко­ль­ні­каў) загінулі ў турме.

Генеральны пра­ку­рор СССР А. Вышынскі ўкараніў у судовую прак­ты­ку правіла, паводле якога, асноўным доказам віны падсуднага з’яў­ля­ла­ся прызнанне ў злачынстве. Невыпадкова таму следчыя вы­ка­рыс­тоў­ва­лі ўсе магчымыя спосабы, у тым ліку пыткі, каб «выбіць» з арыш­та­ва­на­га неабходныя паказанні.

Сфальсіфікаваныя ад пачатку да канца працэсы служылі час­т­кай кампаніі, скіраванай супраць былых ленінскіх саратнікаў, ба­ль­ша­ві­коў з дарэвалюцыйным стажам, каб паказаць, як тонка мас­кі­ру­ец­ца контр-рэвалюцыя і як заглыблены яе карані. 1937 г. на лю­таў­с­ка-сакавіцкім Пленуме ЦК УКП(б) І. Сталін у сваім дакладзе «Аб асаблівасцях пар­тый­най работы і мерах ліквідацыі трацкісцкіх і іншых двурушнікаў» даў шырокае тэ­а­рэ­тыч­нае абгрунтаванне рэпрэсіўнай палітыкі.

Пасля Пленума пачаліся масавыя арышты служачых устаноў, вай-скоўцаў, дзеячаў культуры і г.д., галоўным чынам тых, чыя творчая або службовая біяграфія сфар­мі­ра­ва­ла­ся ўжо пры савецкай уладзе. Асаблівы грамадскі рэ­за­нанс меў чэрвеньскі (1937) працэс па справе «ўдзельнікаў ваенна-фашысцкай змовы ў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі» – М. Тухачэўскага, І. Якіра, І. Убарэвіча і іншых вядомых ка-мандзіраў.

Выключную актыўнасць і ініцыятыву ў «барацьбе з ворагамі на­ро­да» выявіў назначаны ў верасні 1936 г. наркам унутраных спраў СССР М. Яжоў. У выніку ў 1937 г. колькасць арыштаваных узрасла амаль у дзесяць разоў. Усяго ў 1937-1938 гадах было арыштавана звыш 1, 5 млн чал.

Масавыя арышты людзей запатрабавалі тэрміновага вырашэння іх лёсу. Невыпадкова таму шырокае распаўсюджанне набылі па­за­су­до­выя органы – «тройкі», «двойкі», «асобыя нарады НКУС» і ін­шыя. У сакавіку 1938 г. расстрэльныя пры­га­во­ры напаткалі М. Бухарына, А. Рыкава, Г. Ягоду, Н. Крэсцінскага і мно­гіх іншых членаў «Антысавец-кага пра­ват­рац­кіс­ц­ка­га блока». Ім інкрымінавалі «здрадніцкую, шпі-ёнскую, ды­вер­сій­на-шкодніцкую, тэрарыстычную» і іншую варожую дзейнасць.

Пачатак рэпрэсій у БССР быў падрыхтаваны вынікамі дзейнасці парткамісіі, накіраванай у маі 1929 г. Палітбюро ЎКП (б) у БССР. У по­ле яе зроку трапілі тыя дзеячы культуры, навукі, а таксама слу­жа­чыя савецкіх устаноў, якія да таго часу актыўна праводзілі палітыку бе­ла­ру­сі­за­цыі. Да распачатай кі­раў­ніц­т­вам КП(б)Б кампаніі асуджэн-ня так званага нацыянал-дэ­мак­ра­тыз­ма як кулацкай ідэалогіі далучы-ліся работнікі спецслужбаў. У вы­ні­ку 23 кастрычніка 1930 г. старшы-ня ДПУ БССР Р. Рапапорт па­ве­да­міў аб раскрыцці падпольнай аргані-зацыі нацдэмаў «Саюз выз­ва­лен­ня Беларусі» («СВБ»). Да гэтага часу было арыштавана 86 чал., у тым ліку акадэмікі В. Ластоўскі, Я. Лёсік, С. Некрашэвіч, прафессар А. Смоліч, пісьменнікі М. Гарэцкі, У. Ду-боўка, Я. Пушча, былыя нар­ка­мы Дз. Прышчэпаў, А. Баліцкі, намеснік наркама А. Адамовіч і інш. 4 лютага 1931 г. вык­лю­ча­ны з партыі Ў. Ігнатоўскі пакончыў жыццё самагубствам.

У лютым 1933 г. работнікі ДПУ паведамілі аб раскрыцці «контр-рэвалюцыйнай эсэра-прышчэпаўскай арганізацыі» у Нар­кам­зе­ме БССР і Белтрактарацэнтры. У выніку было «абясшкоджана 1, 5 тыс. груповак, якія аб’ядноўвалі да 30 тыс. бан­дыц­кіх элементаў».

Чарговым «поспехам» работнікаў ДПУ стала «выкрыццё кон­тр­рэ­ва­лю­цый­най арганізацыі» «Беларускі нацыянальны цэнтр», нібыта ство­ра­най польскімі спецслужбамі. У выніку па «справе БНЦ» было асуд­жа­на 97 чал.

У ліку іншых «контррэвалюцыйных ар­га­ні­за­цый», выкрытых ра-ботнікамі ДПУ ў 1933 г., былі «Польская ар­га­ні­за­цыя вайскова», «Бе-ларуская народная Грамада» і іншыя. Усяго з канца 1920-х да ся-рэдзiны 1930-х гадоў у БССР было рэпрэсiравана звыш 46 тысяч ча-лавек, з якіх 13 тысяч – расстраляны.

Аб глыбокай канспірацыі «ворагаў народа» мусіла сведчыць вы-крыццё ў 1937 г. народнага камісара ўнутраных спраў БССР Г. Мал-чанава, затым старшыні СНК М. Галадзеда, камандуючага Беларускай ваеннай акругі І. Убарэвіча, старшыні ЦВК БССР А. Чарвякова, І сакратара ЦК КП(б)Б В. Шаранговіча і многіх іншых.

На Беларусi у 1935-1940 гг. за так званыя «контррэвалюцыйныя зла­чын­с­т­вы» было прыцягнута каля 385 тыс. чалавек, з якiх больш чым 50 тыс. было расстраляна. У іх ліку – «члены падпо­ль­ных анты-савецкіх арганізацый»: трацкiстаў, правых, нацыянал-фа­шыс­таў, эсэ-раў, бундаўца-сiянiстаў, царкоўна-сектантаў і інш.

У верасні 1938 г. масавыя рэпрэсіі былі арганізавана спынены, а па­за­су­до­выя органы (за выключэннем Асобай нарады НКУС СССР) рас­пуш­ча­ны. І. Сталіну спатрэбіўся час, каб падвесці вынікі кампаніі і здзей­с­ніць кадравыя перастаноўкі. У прыватнасці, замест М. Яжова, пасаду народнага камісара ўнутраных спраў заняў Л. Берыя. Значную частку свайго часу новы наркам на­да­ваў барацьбе з выпадкамі пару-шэння сацыялістычнай законнасці. У выніку многія работнікі апарату НКУС, у тым ліку яго папярэднік М. Яжоў, а таксама наркам БССР Б. Берман, таксама былі расстраляны.

Усяго з 1921 па 1953 гг. за "контрэвалюцыйныя злачынствы" бы-ло асуджана 3 777 380 чал., з іх да вышэйшай меры па­ка­ран­ня былі прыгавораны 642 980, да зняволення – 2 369 220 чал., да ссылкі і вы-сылкі – 765 180 чал. Каля 2, 9 млн былі асуджаны па­за­су­до­вы­мі орга-намі, каля 900 тыс. – судамі і ваеннымі трыбуналамі.

У БССР у 1935-1940 гг. ад палітычных рэпрэсій пацярпела больш як 85 тыс. грамадзян, з якіх 28 тыс. было расстраляна. У іх ліку былі і тыя, хто актыўНа змагаўся за Савецкую ўладу – В. Кно­рын, М. Кры-ленка, К. Ландэр, М. Калмановіч, В. Фамін. Сім­ва­лам трагедыі сталін-скіх ахвяр сталі ўрочышча Курапаты каля Мін­с­ка, Бутава каля Мас-квы і іншыя месцы.

4. Характэрнай рысай грамадска-палітычнага жыцця народаў СССР першых пасляваенных гадоў з’ўляўся высокі духоўны ўздым са­вец­кіх людзей, выкліканы перамогай у Вялікай Айчыннай вайне.

Палітычная сістэма паступова аднавіла сваю дзейнасць. Як і ра-ней, у цэнтры яе знаходзілася ЎКП(б) (з 1952 г. – КПСС). З разгромам фашызму – аўтарытэт яе Генеральнага сакратара, генералісімуса Са-вецкага Саюза і старшыні Са­ве­та Міністраў І. Сталіна максімальна ўзрос. Нават у афіцыйным ужытку рас­паў­сюдзіў­ся тытул тытул «Пра-вадыр усіх часоў і народаў», а перамога ў вайне асацыіравалася з яго іме­нем. У ліку набліжаных да яго асоб былі члены Палітбюро – Л. Бе-рыя, Г. Малянкоў, В. Молатаў, М. Булганін, М. Хрушчоў.

Партыйную арганізацыю БССР узначальвалі П. Панамарэнка, са студзе­ня 1947 г. – М. Гусараў, з ліпеня 1950 г. – М. Патолічаў. На вы-шэйшыя партыйныя, савецкія, грамадскія пасады вы­лу­ча­лі­ся былыя кіраўнікі падполля і партызанскага руху І. Варвашэня, В. Казлоў, І. Кожар, С. Прытыцкі. Шэрагі КП(б)Б імкліва павялічваліся. Так, у пачатку 1945 г. у яе складзе налічвалася 29 515, 1951 г. – 116 663, 1954 г. – 129 585 камуністаў і кандыдатаў у члены партыі.

Выбары ў Вярхоўны Савет СССР (1946), Вяр­хоў­ны Савет БССР (1947), мясцовыя Саветы (1948, 1950), а таксама на­род­ных суддзяў і народных засядацеляў па-ра­ней­ша­му былі безальтэрнатыўнымі, але надзвычай масавымі, і прайшлі пад лозунгам падтрымкі «блоку каму-ністаў і беспартыйных». Як і раней, праца Саветаў была фактычна зведзена да ўхвалення, станоўчага ка­мен­та­ван­ня i адпаведнай канкрэ-тызацыi партыйных рашэнняў.

Характэрнай рысай грамадска-палітычнага жыцця канца 1940-па-чатку 1950-х з’яўлялася аднаўленне рэпрэсій. Так, у верасні 1950 г. па «ленінградскай справе» было расстраляна 6 высокапастаўленых дзяр-жаўных дзеячаў. Рэпрэсіі былі выкарыстаны і ў дачыненні шырокага кола грамадзян СССР: жыхароў Прыбалтыкі, Заходняй Беларусі і За-ходняй Украіны, дзе адбыва­ла­ся калектывізацыя і разам з ёй – высыл-ка ў Сібір «класава чужых эле­мен­таў». Пад па­даз­рэн­не спецслужбаў трапілі практычна ўже жыхары часова аку­пі­ра­ва­най фашыстамі тэры-торыі БССР, у тым ліку члены мінскага падполля. Па­э­ты С. Шушке-віч, С. Грахоўскі і інш. былі ізноў арыштава­ны і высланы з Беларусі. Мiнiстр асветы БССР П. Саевiч па абвiнавачаннi у супрацоўнiцтве з югаславамi быў асуд­жа­ны на 25 год турмы. У 1948 г. на падставе сфа­ль­сі­фі­ка­ва­най справы «Антыфашысцкага яўрэйскага камітэта» у СССР пачаліся рэпрэсіі сярод яўрэйскай інтэлігенцыі. Так, 13 студзе­ня 1948 г. у Мiнску быў забіты народны артыст СССР С. Мiхоэлс. А «справа ўрачоў», якія быццам планавалі атруціць вы­шэй­шых дзяржаў-ных асоб, выклікала ўсплёск юдафобіі на дзяржаўным узроўні.