Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

У 1977 г. была прынята трэцяя Канстытуцыя СССР. У шостым артыкуле вызначалася роля партыі як кіруючай сілы савецкага грамад-ства і тым пацвярджалася манапольнае становішча КПСС у савецкай палітычнай сістэме. Там жа паведамлялася аб з’яўленні ў СССР новай сацыяльнай і інтэрнацыянальнай супольнасці – савецкага народа. У выніку КПСС ператваралася ў агульнародную, а Саветы працоўных дэпутатаў у Саветы народных дэпутатаў. Але сама ўлада агульна-народнай так і не зрабілася. Нягледзячы на адмову ад сталінізму як ідэалогіі і практыкі савецкага будаўніцтва, партыйныя лідэры не адмо-віліся ад камандна-адміністрацыйных метадаў кіравання.

Вярхі кіруючай партыі з часоў Леніна фарміравалі і фармулявалі адзіную для ўсіх савецкіх грамадзян ідэалогію. Па сутнасці, усё гра-мадска-палiтычнае жыццё было запраграмаваным і падкантрольным партыйным органам. Яно было моцна ідэалагізаваным ва ўсіх яго фор-мах і праявах. Адной з мэтаў усёй ідэйна-выхаваўчай дзейнасці – нат- хніць працоўныя масы на пабудову матэрыяльна-тэхнічнай базы ка-мунізма. Высокі працоўны рытм павінны былі забяспечыць заклікі аб датэрміновым выкананні пяцігодак, кампаніі (ініцыятывы, пачыны, ударныя вахты і г.д.), кампаніі: «60-годдзю ўтварэння СССР – 60 ударных тыдняў», «Пяцiдзённае заданне – у чатыры днi», «ХХVI з’е-зду партыi – 26 ударных вахт». Неад’емнай рысай грамадска-палі-тыч-нага жыцця часоў Л. Брэжнева і яго паслядоўнікаў з’яўлялася святка-ванне шматлікіх «чырвоных датаў» і юбілеяў

Ідэалагічныя ўстаноўкі ўкараняліся ў жыццё з дапамогай сродкаў масавай інфармацыі – тэлебачання, радыё, прэсы – пастаянна, мета-дычна, разам і паасобку. Усе члены КПСС і кіраўнікі розных рангаў былі абавязаны выпісваць партыйныя ці ведамасныя газеты.

У савецкіх ідэалагічных матэрыялах праблема агульначалавечых каштоўнасцей нават не прыгадвалася, а мiжнародны рух супраць па-рушэння правоў чалавека ў СССР трактаваўся iдэалагiчнымi работ-нiкамi як iнспiраваны мiжнародным iмперыялiзмам. Уся iнфармацыя аб няшчасных выпадках у вытворчасці, авіякатастрофах, прыродных катаклізмах жорстка дазіравалася, або наогул замоўчвалася. Так, бела-рускія СМІ не паведамілі аб разгроме жыхарамі Слуцка будынку суда (1967), ахвярах выбуху цэху футараляў Мінскага радыёзавода (1972) і крушэння электрацягніка (1977) і многіх іншых.

Такое становішча, калі рэчаіснасць не адпавядала паведамленням савецкіх СМІ, давер да іх зніжаўся і людзі шукалі іншыя крыніцы ін-фармацыі, як правіла, на хвалях радыёстанцый Бі-Бі-Сі (Лондан), «Ня-мецкая хваля» (Мюнхен), «Голас Амерыкі» (Вашынгтон) і інш.

Антыкамуністычная дзейнасць заходніх спецслужб знаходзіла ўрадлівую глебу сярод часткі інтэлігенцыі, так званых «шасцідзесят-нікаў», паборнікаў правоў чалавека і іншых грамадзян, якія дэманст-равалі сваю антыпатыю савецкай палітычнай сістэме, называлі сябе «ўнутранай апазіцыяй» або дысідэнтамі, распаўсюджвалі друкаваныя творы (так званы самвыдат) забароненых аўтараў і інш.

Не меншую шкоду прэстыжу краіны наносіла інспірыраваная КПСС хваля антысемітызму. Для яўрэяў былі ўведзены абмежаванні па прыёме на працу, прасоўванні па службовай лесвіцы, уступленні ў партыю, выездзе за мяжу. На Беларусі дыскрымінацыя яўрэяў вылі-лася ў непрыхаваную юдафобію, якая знайшла «навуковае» абгрунта-ванне ў працах філосафа Ў. Бягуна «Ползучая контрреволюция» і вя-лікую папулярнасць у тых, хто iмкнуўся перакласцi сваю слабую кам-петэнтнасць у эканомiцы, культуры, палітыцы на сiянiсцкiя падкопы.

У 1964-1985 гг. сярод 15 саюзных рэспублік БССР уяўляла сабой развіты ў эканамічным плане рэгіён. Яе магутная партыйная арганіза-цыя забяспечвала поўнае і своечасовае выкананне ўсіх задач, пастаў-леных ЦК КПСС перад беларускім народам. Таму спрыяла працяглае – з 1965 па 1980 гг. знаходжанне на пасадзе І сакратара ЦК КПБ П. М. Машэрава, які карыстаўся глыбокай павагай усяго беларускага наро-да. Пад час вырашэння тых ці іншых праблем ён сыходзіў з партый-ных інтарэсаў і шмат у чым спрыяў працэсу «росквіту і збліжэнню нацый», аддаючы перавагу інтэрнацыянальным і класавым каштоў-насцям перад нацыянальнымі і агульнароднымі. Так, на Красавiцкiм (1974) Пленуме ЦК КПБ П. Машэраў упікнуў навукоўцаў у тым, што «ў некаторых публiкацыях, у тым лiку аб народных паэмах «Энеiда навыварат», «Тарас на Парнасе», у працах аб Еўфрасiннi Полацкай, Сматрыцкiм, Зiзанii, праявiлiся адгалоскi пазакласавага аб’ектывiзму, iдэалiзацыя асобных багасловаў як выдатных асветнiкаў».

Разам з тым пры П. Машэраве народу навязваўся вульгарны iн-тэрнацыяналiзм, а па сутнасцi, нацыянальны нiгiлiзм. Гiсторыя народа падмянялася гiсторыяй партыi. Беларускай мовай стала пагарджаць ін-тэлігенцыя і нават сяляне. Аб творчых калектывах «Песняры», «Вера-сы», «Харошкі» ведалі ў СССР і ў далёкім замежжы, але гэта была толькі знешняя бачнасць паспяховасці беларускай культуры. На спра-ве, у рэспубліцы колькасць беларускіх школ скарачалася, а ў гарадах яны зніклі наогул. Толькі 30% вучняў рускіх школ вывучалі беларус-кую мову, а ў Мінску нават – 10%. Пасля трагічнай гібелі П. Машэ-рава (1980), калі ЦК КПБ узначальвалі Ц. Я. Кiсялёў (да 1983) i М. Слюнькоў (да 1986) курс ЦК КПСС на «росквiт i зблiжэнне нацый» даваў найлепшы плён менавіта на Беларусі.

Абсалютызацыя ідэі інтэрнацыяналізму ў спалучэнні са сталін-скімі метадамі іх ажыццяўлення выразна выявілі сябе ў міжнароднай палітыцы СССР. Не палепшылася становішча і з прыходам на пасаду

Генеральнага сакратара Ю. Андропава (з лiстапада 1982 па люты 1984). З улікам псіхафізічнага стану партыйнага кіраўніцтва наяўнасць у СССР велізарнай колькасці ядзернай зброі не выключала магчымас-ці іх выкарыстання. Пасля таго, як у 1984 г. савецкі знішчальнік збіў паўднёва-карэйскі пасажырскі самалёт, многія краіны свету сапраўды атрымалі падставу лічыць СССР «імперыяй зла».

Ва ўнутранай палітыцы Ю. Андропаў спрабаваў удасканаліць сіс-тэму за кошт яе ачышчэння ад часткі карумпаванай наменклатуры і ўмацавання дысцыпліны ў грамадстве, але рабіў гэта сталінскімі ме-тадамі, і не меў поспеху. Пасля яго смерцi i прыходам да ўлады К. Чарненкi (люты 1984-сакавік 1985) гэтая кампанiя сцiхла. Новы лiдэр заняў вышэйшую пасаду, будучы ў стане смяротнай хваробы, і як кі-раўнік нічым істотным не вызначыўся. Частыя перабраннi кiраўнiцтва з асяроддзя старых марксiстаў-ленiнцаў, пераiменаваннi у iх гонар гарадоў i устаноў, у лепшым выпадку, не спрыялi павышэнню аўтары-тэту партыi, а з другога боку, сведчылi аб пагаршэннi маральна-палi-тычнага клiмату ў СССР.

Перыяд з 1964 па 1985 гг. па вартасці часта называюць часам «за-стою», страчаных магчымасцей, крызісу марксісцка-ленінскай ідэа-логіі і сацыялістычнай сістэмы гаспадарання. Для БССР – гэта час росквіту ідэйна-палітычнага канфармізму грамадзян, пашырэння ся-род іх нацыянальнага нігілізму і заняпаду беларускай школы.

7. З сярэдзіны 1980-х гг. у грамадстве ўзрастала ўсведамленне не­аб­ход­нас­ці перамен да лепшага. Такія ж настроі ўзніклі нават у час­т­кі членаў ЦК КПСС. У іх ліку быў таксама М. С. Гарбачоў, у сакавіку 1985 г. абраны Генеральным сакратаром партыі. Менавіта з ім звя­за­на новая эпоха ў гісторыі СССР – перабудова, сутнасць якой мыслілася ў стваральнай працы па ўдасканаленнi сацыялiзму, а яе мэтай – у паска-рэннi прагрэсу савецкага грамадства. Першым крокам у гэтым на-прамку сталі заканадаўчыя акты ЦК КПСС і Саўміна СССР ад 7 і 16 мая 1985 г., скіраваныя супраць п’ян­с­т­ва. Самі пра­цоў­ныя выразнага энтузіязму да заклікаў аб удасканаленні сацыялізму не выказвалі, а ан­ты­ал­ка­го­ль­ную кампанію сустрэлі ў цэлым адмоўна. Менавіта таму на XXVII з’ез­дзе КПСС (25 лютага – 6 сакавiка 1986), які пацвердзіў курс на пас­ка­рэн­не сацыяльна-эканамічнага развіцця СССР, гаворка пай-шла аб не­аб­ход­нас­ці свядомага, асэнсаванага ўдзелу ўсіх савецкіх лю-дзей у аб­веш­ча­ным партыяй курсе. У гэтай сувязі дэпутаты выказалі-ся за дэ­мак­ра­ты­за­цыю грамадскага жыцця і яе атрыбут – га­лос­насць.

Моцнай перашкодай на шляху абвешчанага партыяй курса зра­бі­ла­ся Чарнобыльская катастрофа 26 красавіка 1986 г., якая, акрамя ін­ша­га, чарговы раз выявіла існуючай сістэмы гаспадарання і кіравання.

Адным са спосабаў зняцця маральна-псіхалагічнай напружанасці ў грамадстве стала прадастаўленне старонак газет і часопісаў для выс­туп­лен­ня простых грамадзян з крытычнымі заўвагамі, скаргамі, пра­па­но­ва­мі і г.д. М. Гарбачоў свядома ішоў на развіццё галоснасці, будучы ўпэў­не­ны­мі ў ачышчальнай сіле праўды і адкрытай, зразумелай лю-дзям палітыкі. З яго дазволу ў снежні 1986 г. у Маскву са ссылкі вяр­нуў­ся ідэйны лідэр дысідэнтаў акадэмік А. Сахараў, што значна па­вы­сі­ла давер інтэлігенцыі да палітыкі перабудовы.

Студзеньскi (1987) Пленум ЦК КПСС прыняў новую рэ­фар­ма­тар­с­кую стратэгію аб’яднання сацыялізму з дэмакратыяй і рын­кам – так званую «мадэль сацыялізма з чалавечым тварам». Лістападаўскі (1987) Пленум ЦК пайшоў яшчэ далей: з нагоды 70-год­дзя Вялiкага Кастрычнiка на ім была прадпрынята спроба асэнсавання ўсяго шляху па­бу­до­вы сацыялізму. У выніку партыйная эліта прыйшла да высно-вы, што рэвалюцыйныя ло­зун­гі 1917 г. у мно­гім засталіся нерэалізава-нымі. Адсюль вынікаў чарговы лозунг: «Рэвалюцыя працягваецца». У гэтай сувязі абвяшчалася рэформа па­лі­тыч­най сістэмы, скіраваная на дасягненне паўнаўладдзя Саветаў, фар­мі­ра­ван­ня механізмаў грама-дзянскай супольнасці і прававой дзяр­жа­вы.

У 1987 г. працэс развіцця галоснасці выклікаў небывалы ўздым гра­мад­с­кай цікавасці да айчыннай гісторыі савецкага часу. Дзякуючы пуб­лі­ка­цы­ям навукоўцаў і жывых сведак, сталі асвятляцца «закрытыя» раней тэмы і факты. У бібліятэках сталі даступнымі «закрытыя» фон-ды, а ў архівах – «спецсховішчы».

1 лістапада 1987 г., у скверы Я. Купалы ў Мінску пад час свят­ка­ван­ня «Дзядоў» упершыню публічна прагучала асуджэнне сталінскага тэрору. Кі­раў­ніц­т­ва краіны распарадзілася аб аднаўленні працы па рэ­а­бі­лі­та­цыі ахвяр сталінскага рэжыму. Створаная камісія Палітбюро па да­дат­ко­вым вывучэнні рэпрэсій 1930–1940-х гг. пастанавіла рэ­а­бі­лі­та­ваць Л. Каменева, Р. Зіноўева, А. Рыкава, М. Бухарына, Л. Троцкага. У ліку іншых быў рэабілітаваны і Дз. Жылуновіч.

ХІХ Усесаюзная канферэнцыя КПСС, якая адбывалася ў Маскве ў чэрвеня – ліпені 1988 г., стала важнейшай палітычнай падзеяй года. Прынятыя канферэнтамі рэзалюцыі былі скіраваны на ўтварэнне ў СССР «сацыялістычнай прававой дзяр­жа­вы» і грамадзянскай суполь- насці на аснове ліберальных каштоўнасцей (прынцып падзелу ўлад, альтэрнатыўныя выбары, скасаванне цэнзуры, права чалавека і інш.).

Стымулюючым фактарам развіцця перабудовы му­сі­ла адбыцца перадача ўлады ад КПСС да Саветаў народных дэ­пу­та­таў. Вышэйшым органам дзяржаўнай улады мусіў стаць з’езд на­род­ных дэпутатаў СССР. Для таго ў снежні 1988 г. былі ўнесены змены ў вы­бар­чую сіс-тэму, якая б гарантавала дэмакратычнае абранне вышэйшага саюзнага органа за­ка­на­даў­чай улады ў складзе 2 250 чал.

Агульныя выбары адбываліся 26 сакавіка 1989 г. У ліку дэпутатаў ад БССР былі абраны А. Адамовіч, У. Бядуля, Г. Бураўкін, В. Быкаў, У. Ганчарык, М. Дземянцей, А. Дабравольскі, А. Дубко, А. Жураўлёў, В. Кебіч, І. Лучанок, Я. Сакалоў і іншыя.

Скліканы 25 мая І з’езд народных дэпутатаў СССР стаў пас­та­ян­на дзеючым парламентам. Старшынём з’езда і Прэзідыума Вяр­хоў­на­га Савета СССР быў абраны М. Гарбачоў. З ліку дэпутатаў, якія най-больш ак­тыў­на выступалі супраць памяркоўна-рэфармацыйнага курса з’езда, ут­ва­ры­ла­ся Міжрэгіянальная дэпутацкая група (МДГ) на чале з Б. Ельцыным, Ю. Афанасьевым, Г. Паповым, А. Сахаравым і інш. У верасні 1989 г. члены МДГ распрацавалі комплекс не­аб­ход­ных патрабаванняў – скасавання шостага артыкула Кан­с­ты­ту­цыі СССР аб "кіруючай ролі КПСС" і прыняцця шэрагу новых законаў.

Міжрэгіянальная дэпутацкая група аказала моцны ўплыў на фар-міраванне праграмы дэмакратычнага руху ў Ра­сіі, у тым ліку на пра-цэс пазбаўлення ад ідэалогіі "гуманнага са­цы­я­ліз­ма" або «сацыялізма з чалавечым тварам». Так, 11 сакавіка 1990 г. Пленум ЦК КПСС выра-шыў адмовіцца ад канстытуцыйных га­ран­тый партыйнай манаполіі на ўладу і выказаўся за ўвядзенне ў кра­і­не інстытута прэзідэнцтва. Трэці, нечарговы з’езд народных дэпутатаў (12-15 сакавіка 1990) выбраў М. Гарбачова Прэзідэнтам СССР і ануляваў шосты артыкул Канстыту-цыі. У выніку шматпартыйная сістэма рабілася рэальнасцю.

Такой самай рэальнасцю зрабілася імкненне народаў СССР да пе-рагляду свайго нацыянальна-прававога статусу. Пачаткам абнаўлен-чага працэсу мусіла стаць пры­няц­це 12 чэрвеня 1990 г. І з’ездам на-родных дэпутатаў РСФСР пад старшынствам старшыні Вярхоўнага Савета Б. Ельцына Дэк­ла­ра­цыі аб дзяржаўным суверэнітэце. Услед за Ўкраінскай ССР 27 лі­пе­ня 1990 г. Дэкларацыю аб суверэнітэце БССР прыняў Вярхоўны Са­вет рэспублікі пад старшынствам М. Дземянцея.

Пас­ту­по­вае ўстараненне КПСС ад кадравых функцый разбурала механізм дзяржаўнага кіравання СССР. Замена іс­на­ваў­ша­га парадку прызначэння на пасады сістэмай альтэрнатыўных выбараў кіраўнікоў ва ўстановах і арганізацыях ас­ла­бі­ла патэнцыял КПСС і веру людзей у сацыялізм. Так, 26 кастрычніка 1990 г. мінскі палітклуб «Камуніст» звярнуўся «да членаў Кампартыі Бе­ла­ру­сі, да ўсіх грамадзян рэспуб-лікі, якія захавалі вернасць ідэалам Вя­лі­ка­га Кастрычніка» з заклікам «Ні кроку назад, таварышы». Лю­бы­мі сродкамі захаваць таталітарны рэжым – распаўсюджаннем цем­ра­ша­ль­с­т­ва, юдафобіі і іншай навала-чы – такой была мэта органа ЦК КПБ «Политический собеседник».