Файл: Семянькова. Стылістыка і КБМ.doc

11) шырокае выкарыстанне метанімічных пераносаў: Сягоння савет – замест Сягоння адбудзецца пасяджэнне савета універсітэта (факультэта); Вазьмі ў бібліятэцы Грынблата – замест Вазьмі ў бібліятэцы артыкулы, напісаныя М.Я. Грынблатам (з маўлення студэнтаў і выкладчыкаў);

12) ужыванне слоў у пераносным значэнні, характэрным толькі для дадзенага стылю: прасвістаць, спусціць (грошы) ‘хутка расходаваць’, падкінуць (на машыне дадому) ‘падвезці’, падкінуць (грошай) ‘даць’, пасеяць (грошы, кашалёк і інш.) ‘згубіць’, паляцець (пра матор, камп’ютар і інш.) ‘сапсавацца, зламацца’, адрэзаць ‘рэзка адказаць, жадаючы спыніць размову, спрэчку і да т.п.’, накáпаць (на каго-небудзь) ‘паскардзіцца’, кураціна ‘цыгарэты’, гуляць у карткі, раскладаць пасьянс ‘працаваць з картатэкай’.

Граматычныя асаблівасцігутарковага стылю:

1) назоўнікі, прыметнікі, прыслоўі з суфіксамі суб’ектыўнай ацэнкі: дачушка, сынуля, сынок, бабулечка, здаравенны, даміна, насяра, ладненька, хуценька;

2) суфіксы -ух-/-юх- (свякруха, сцяпуха ‘стыпендыя’, галадуха, класуха ‘класны кіраўнік’, бытавуха, весялуха), -ун-/-юн- (гаварун, пяюн, лізун), -ан-/-ян- (старыкан, братан), -аг-/-яг- (бедалага, салага, бадзяга), -эч- (макрэча, халадэча, пустэча), -анк-/-янк- (гулянка, п’янка), -уг-/-юг- (свалачуга, падлюга), -к- (умывалка, кладоўка), -іх- (казліха, чувіха) у назоўнікаў;

3) суфікс -к- у назвах жанчын па іх сацыяльным становішчы, родзе дзейнасці, прафесійных занятках: бібліятэкарка, кандуктарка, доктарка, прафесарка, сакратарка, лабарантка. Нагадаем, што ў афіцыйна-справавым стылі пры называнні жанчын выкарыстоўваюцца адпаведныя назоўнікі мужчынскага роду: бібліятэкар Іванова, кандуктар Смірнова, доктар Залеская, прафесар Маслава і г.д.;

4) суфіксы -іх-/-ых- пры азначэнні жанчын па мужу і -оўн- /-еўн- пры называнні жанчын па бацьку: Барысіха ‘жонка Барыса’, Сімоніха ‘жонка Сымона’, каваліха ‘жонка каваля’, Бандароўна ‘дачка бондара’. Такія найменні нярэдка замацоўваюцца за іх носьбітамі як мянушкі;

5) няпоўныя назвы, эліптызацыя тэрміналагічных і наменклатурных спалучэнняў: Гэты трамвай ідзе на Маскоўскі [на Маскоўскі праспект]? Не забудзь пакласці ў суп пару лістоў [лаўровых лістоў]; Ці даеду я на тройцы [тралейбусе №3] да вакзала?; Вадзіцель, спыніцеся каля Полацкага [Полацкага рынка]!

6) абрэвіятуры, утвораныя шляхам усячэння адзіночных слоў: спец ← спецыяліст, док ← доктар, фак ← факультэт, маг ← магазін. Часта да такіх усечаных асноў далучаюцца суфіксы: алкаголік, велік, відзік, тэлек, мульцік, фотка, спяцоўка [45, с. 21];

7) абрэвіяцыя спалучэнняў: практычныя заняткі → пэзэ, беларуская мова → белмова, фізічная культура → фізра, сусветная і айчынная культура → сак, руская літаратура → русліт;

8) наяўнасць кандэнсатаў – скарочаных адпаведнікаў агульнапрынятым спалучэнням: роба ← рабочае адзенне, лаба ← лабараторная работа;

9) назоўнікі з суфіксам адзінкавасці -ін-/-ын-, які надае слову адценне фамільярнасці: газеціна, паперына, адзежына, саломіна, цукерчына, ягадзіна;

10) паўторы слоў (прыслоўяў, прыметнікаў і інш.) для ўзмац­нення экспрэсіі: нізка-нізка, хуткі-хуценькі, снег-снег, холадна-холадна, доўга-доўга, мокры-макрусенькі.

Марфалагічныя рысыгутарковага стылю наступныя:

1) высокая частотнасць назоўнікаў у форме назоўнага склону, рэдкае ўжыванне формаў роднага склону са значэннем параўнання і якаснай характарыстыкі. Амаль не выкарыстоўваецца творны са значэннем суб’екта дзеяння;

2) перавага формаў з прыналежнымі прыметнікамі над сінанімічнымі формамі роднага склону назоўнікаў: быкаўскія аповесці, Алесеў канспект, Кацін рэцэпт, Васеў падручнік, братава жонка – замест аповесці Быкава, канспект Алеся, рэцэпт Каці, падручнік Васі, жонка брата;

3) шырокае выкарыстанне займеннікаў, якія не толькі замяняюць назоўнікі і прыметнікі, але і ўжываюцца без апоры на кантэкст, напрыклад: Яна такая гаспадыня!; На вуліцы такі снег!

Як бачна з прыкладаў, такія займеннікі абазначаюць станоўчыя якасці і па функцыі набліжаюцца да ўзмацняльных часціц;

4) займеннікі ў спалучэнні з інфінітывам могуць ужывацца замест назваў прадметаў, гэта значыць выключаць назоўнікі са сказаў: Дай чым напісаць!; Купі чаго на абед!; Прынясі чаго пачытаць!; У цябе ёсць чым разлічыцца?

5) нізкая частотнасць ужывання назоўнікаў і прыметнікаў, што звязана, па-першае, з выкарыстаннем замест іх займеннікаў, па-другое, з тым, што прадметы і іх прыметы вядомы ці бачны субяседнікам;

6) перавага дзеясловаў над назоўнікамі. Найбольш ужывальнай з’яўляецца асабовая форма, амаль не выкарыстоўваюцца дзеепрыметнікі і дзеепрыслоўі;

7) формы дзеясловаў, што абазначаюць аднакратнасць дзеяння: крутануць, сцебануць, піскнуць, рыпнуць, скрыпнуць, чхнуць, тузануць;

8) ужыванне выклічнікаў, дзеяслоўных формаў са значэннем аднакратнага імгненнага дзеяння: шусь, бразь, гоп, пырсь, скок, крамзель, брык, круць, верць, цап, трах, стук, гак, плюх, фыр;

9) службовыя часціны мовы (злучнікі, часціцы, выклічнікі) а, але, але ж, ну, дык жа, вось, значыць, гэта перадаюць пэўныя сэнсавыя адценні, запаўняюць паўзы ў спантанным маўленні, уводзяць рэплікі. Ёсць індывідуальныя словы, уласцівыя маўленню пэўных асоб: героі камедыі Янкі Купалы “Паўлінка” выкарыстоўваюць словы собственно, вось-цо-да, тудэма-сюдэма;

10) займеннік мы можа выступаць сінонімам да займеннікаў ты або вы. У гэтым выпадку зварот набывае адценне спачування, жартаўлівасці, паблажлівасці, іроніі: І колькі нам гадоў?; На што мы скардзімся?; Як мы сябе адчуваем?; Што мы будзем піць – чай ці каву?

11) ужыванне формаў аднаго часу ў значэнні іншага: Выходжу я ўчора з цягніка, а на пероне стаіць ён, мой дарагі Жэнька!;

12) ужыванне формаў дзеясловаў аднаго ладу ў значэнні іншага: Схадзіла б ты лепш да знахáркі; Раскажы я ўсю праўду – не паверылі б ніколі!; Сядзець, я сказаў, і перапісваць у чыставік!;

13) выкарыстанне субстантываваных прыметнікаў і дзеепрыметнікаў: Штосьці цябе на салёненькае пацягнула; Наліла б чаго гарачанькага, а?; Паеду ў Мінск на ранішнім, бо трэба ў дзесяць быць у Акадэміі навук; Пад’ёмныя выплацілі адразу ж, без затрымкі; Хто сёння дзяжурны?; А дзе ў вас тут прыёмная знаходзіцца?

14) выражэнне ацэнкі пры дапамозе прыметніка і часціцы аж: Ён такі худы – аж сіні!

Сярод сінтаксічных асаблівасцей размоўнага стылю адзначым наступныя:

1) непаўната канструкцый, эліптычнасць, якія з’яўляюцца спосабам эканоміі моўных сродкаў, а таксама вынікам таго, што размова адбываецца непасрэдна паміж яе ўдзельнікамі, словы замяняюцца рухамі, жэстамі, мімікай. Няпоўныя сітуацыйныя сказы рэалізуюцца толькі ў размоўным стылі: [Сын пытаецца ў маці, якая памерала тэмпературу і глядзіць на тэрмометр] – Ну, што? Высокая?

А.М. Пяшкоўскі, характарызуючы гутарковую мову, пісаў: “Мы заўсёды не дагаворваем сваіх думак, апускаючы з мовы ўсё, што дадзена абставінамі або папярэднім вопытам субяседнікаў. Так, за сталом мы пытаемся: “Вы каву ці чай?”; сустрэўшы знаёмага, пытаемся: “Ты куды?”; пачуўшы надакучыўшую музыку, гаворым: “Зноў!”; прапануючы вады, скажам: “Кіпячоная, не хвалюйцеся!”; бачачы, што пяро ў субяседніка не піша, скажам: “А вы алоўкам!” і да т.п.” [36, с.72];

2) перавага простых сказаў над складанымі. У такіх сказах часта адсутнічае дзеяслоў-выказнік, што надае выказванню дынамічнасць: Заўтра чатыры пары; Я ў сталоўку; Ты дома?

3) ужыванне слоў-сказаў: – Дапаможаш рашыць задачу? – Канешне!; – Купіў хлеба? – Не; – Можна да Вас? – Заходзьце!

4) сярод складаных сказаў найчасцей выкарыстоўваюцца складаназалежныя і бяззлучнікавыя, якія нярэдка носяць ярка выражаны размоўны характар: Як уладкуешся – абавязкова пазвані; Ёсць людзі – іх нічога не цікавіць;

5) наяўнасць парцэляваных канструкцый: Учора сустрэла аднакласніцу. Каля ўнівермага; Добры Арцём чалавек. Выхаваны. Інтэлігентны;

5. ужыванне звароткаў: Наташа, завары чаю; Ваня, сядай за ўрокі!

6. пабочныя словы, устаўныя канструкцыі, выклічнікі: Вы, можа, думаеце па-іншаму? Калі ласка, выкажыцеся!; О-го, які ў цябе цяжкі партфель!; Ты, я бачу, не зразумеў галоўнага: усё вяртаецца назад – і дабро, і зло, якое зрабіў;

7. інверсійны парадак слоў: Сёння ўвесь дзень баліць галава; Несур’ёзны ён нейкі. Парадак слоў у размоўным стылі валодае шырокімі магчымасцямі варыяцый. Ён больш свабодны, чым у кніжных стылях, аднак іграе пэўную ролю ў выражэнні актуальнага члянення: самы важны, істотны элемент, які мае галоўнае значэнне ў выказванні, звычайна размешчаны ў пачатку сказа: Хутчэй бы скончылася зіма!; Вясёлыя былі выхадныя;

9) складаназалежныя сказы, у якіх даданая частка стаіць у прэпазіцыі да галоўнай, таму лагічна і эмацыянальна выдзяляецца: З кім параіцца – не ведаю; Куды паступаць – яшчэ не вырашыў; Калі прыеду – пакуль што не ведаю;

10) інтанацыйнае раздзяленне тэмы і рэмы, афармленне іх у самастойныя фразы: – Цягнік на Маскву на якой платформе? – Цягнік на Маскву? На першай; – Як прайсці да гасцініцы “Лучоса”? – Да гасцініцы “Лучоса”? Далей па праспекце Чарняхоўскага метраў з трыста.

Такім чынам, асноўным паказчыкам сінтаксічных адносін у гутарковым стылі з’яўляецца інтанацыя і парадак слоў. Інтанацыя, цесна звязаная з лагічнымі націскамі, тэмпам маўлення, тонам, тэмбрам, мелодыяй голасу, паўзамі і г.д., нясе значную сэнсавую, мадальную і эмацыянальна-экспрэсіўную нагрузку, робіць маўленне натуральным, выразным. Яна кампенсуе тое, што недагаворана, а таксама ўзмацняе эмацыянальнасць, з’яўляецца сродкам выражэння актуальнага члянення. Тэма выказвання падкрэсліваецца пры дапамозе лагічных націскаў, пагэтаму рэма можа быць размешчана ў любым месцы сказа. Напрыклад, пра змену надвор’я можна сказаць наступным чынам: Сёння ноччу абяцалі дождж. Сёння дождж абяцалі ноччу. Дождж абяцалі сёння ноччу. Абяцалі дождж сёння ноччу і г.д.