Файл: Семянькова. Стылістыка і КБМ.doc

Адпаведныя рускія дзеясловы патрабуюць формы творнага склону з прыназоўнікам над: шутить над детьми, смеяться над недостатками, издеваться над ним.

4. Дзеясловы хварэць, захварэць і прыметнік хворы кіруюць вінавальным склонам з прыназоўнікам на: захварэць на ангіну, хворы на грып.

У рускай мове назоўнік ставіцца ў форму творнага склону без прыназоўніка: заболеть ангиной, болен гриппом.

5. Дзеясловы маўлення, думкі, пачуцця гаварыць, казаць, распытваць, думаць, разважаць, клапаціцца патрабуюць ад назоўнікаў ці займеннікаў формы вінавальнага склону з прыназоўнікам пра: гаварыць пра адносіны, распытваць пра пачуцці, думаць пра яе.

У рускай мове залежнае слова ставіцца ў форму меснага склону з прыназоўнікам о (об): говорить об отношении, расспрашивать о чувствах, думать о ней.

Маўленчая практыка паказвае, што часта замест канструкцый з прыназоўнікам пра выкарыстоўваецца канструкцыя з прыназоўнікам аб і месным склонам назоўніка (займенніка): гаварыць аб адносінах, распытваць аб пачуццях, думаць аб ёй. Хоць абедзве канструкцыі сінанімічныя, аднак трэба ўлічваць, што яны з розных сфер ўжывання: першая (з пра) уласціва гутарковай мове і мове мастацкай літаратуры, другая (з аб) – афіцыйнаму і навуковаму стылям: паняцце аб дзеяслове, “Закон аб мовах у Беларускай ССР”, “Закон аб аўтарскіх правах”.

Ужыванне прыназоўніка аб з’яўляецца нарма­тыўным таксама ў наступных выпадках:

1. у выразах тыпу аб праблемах, аб прыкладах, аб прамоўцах, аб прыметніку, у якіх ужыванне прыназоўніка пра вядзе да немілагучнасці, паўтарэння адноль­кавых ці падобных складоў: пра праблемы, пра прыклады;

2. у канструкцыях з вінавальным склонам пры абазначэнні сутык­нення з аб’ектам у выніку руху: разбіць аб камень, біцца галавой аб сцяну, кроплі дажджу стукаюць аб шыбы, ударыць кулаком аб стол;

3. ва ўстойлівых выразах: аб малаку ног не павалаку, аб адной вадзе сыт не будзеш;

4. калі ўказваецца на пэўны прамежак часу, у межах якога адбываецца дзеянне: вярнуўся з камандзіроўкі аб адзін дзень.

6. Пры дзеясловах са значэннем стану ці дзеяння хадзіць, блукаць, лятаць, бачыцца, гладзіць, стукаць назоўнік ставіцца ў форму меснага склону з прыназоўнікам па: хадзіць па суседзях, блукаць па лясах, бачыцца па выхадных, гладзіць па валасах, стукаць па спіне.

У рускай мове назоўнік ужываецца у давальным склоне з прыназоўнікам по: ходить по соседям, блуждать по лесам, видеться по выходным, гладить по волосам, стучать по спине.

7. Пры назоўніках лекцыя, нарысы, адзнака і інш. залежнае слова ставіцца ў форму меснага склону з прыназоўнікам па: лекцыя па гісторыі, адзнака па чарчэнні, адзнака па фізічным выхаванні (але адзнака за дыктант).

У рускай мове назоўнік ужываецца ў давальным склоне з прыназоўнікам по: лекция по горообразованию, оценка по черчению, оценка по физической культуре, оценка по диктанту.

8. Дзеясловы ажаніць, ажаніцца і прыметнік жанаты патрабуюць ад залежнага слова формы творнага склону з прыназоўнікам з (са): ажаніць з Аленай, ажаніцца са Святланай, жанаты з аднакласніцай.

У рускай мове залежны назоўнік ставіцца ў форму меснага склону з прыназоўнікам на: женить на Елене, женится на Светлане.

9. Пры абазначэнні адлегласці да чаго-небудзь ужываецца канструкцыя з прыназоўнікам за і вінавальным склонам колькасна-іменнага спалучэння: за сто метраў ад школы, за трыста кіламетраў ад Віцебска, за два крокі ад перамогі.

У рускай мове ў такіх канструкцыях выкарыстоўваецца назоўнік у месным склоне з прыназоўнікам в: в ста метрах от школы, в трёхстах километрах от Витебска, в двух шагах от победы.

10. Лічэбнікі два, тры, чатыры дапасуюцца да назоўнікаў у форме назоўнага склону множнага ліку: два акіяны, тры студэнты, чатыры дні. Азначэнні пры такіх назоўніках таксама ставяцца ў назоўны склон множны лік: два глыбокія акіяны, тры старанныя студэнты, чатыры цёплыя дні.

У рускай мове названыя лічэбнікі кіруюць назоўнікамі ў форме роднага склону адзіночнага ліку: два глубоких океана, три старательных студента, четыре тёплых дня.

Лічэбнікі пяць, шэсць і вышэй у назоўным склоне кіруюць назоўнікамі ў родным склоне множным ліку як у беларускай, так і ў рускай мовах: пяць кветак, сем паверхаў.

11. У дробавых лічэбніках частка адна, дзве, тры, чатыры ў лічніку (рус. числитель) дапасуецца да парадкавага лічэбніка ў назоўніку (рус. знаменатель): адна пятая, дзве трэція, тры дзесятыя.

Калі ў лічніку стаяць лічэбнікі пяць, шэсць і вышэй, то яны кіруюць парадкавымі лічэбнікамі назоўніка ў форме роднага склону множнага ліку: пяць дзевятых, восем пятнаццатых.

12. Пры ўтварэнні вышэйшай ступені параўнання прыметнікаў і прыслоўяў ужываюцца наступныя канструкцыі: 1) з прыназоўнікам за + вінавальны склон назоўнікака (займенніка): вышэйшы за сястру, тэмпература вышэйшая за нуль, прыйшоў раней за цябе; 2) з параўнальным злучнікам як або чым + назоўны склон назоўніка (займенніка): брат вышэйшы, чым сястра; прыйшоў раней, чым ты.

У рускай мове ў гэтым выпадку ўжываюцца беспрына­зоўнікавыя канструкцыі: брат выше сестры, пришёл раньше тебя, температура выше ноля.

Асаблівай увагі пры выбары прыназоўніка і формы ўскоснага склону патрабуюць таксама наступныя канструкцыі:

Памылкі дапускаюцца пры выбары граматычнай формы выказніка пры дзейніку, выражаным колькасна-іменным спалучэннем. Таму трэба памятаць, наступнае:

Выказнік звычайна ставіцца ў адзіночным ліку, калі дзейнік выражаны:

1. спалучэннем колькаснага лічэбніка з назоўнікам: прайшло пяць сутак;

2. спалучэннем зборнага лічэбніка з назоўнікам: прыехала трое братоў;

3. спалучэннем назоўніка няпэўна-колькаснага значэння (большасць, меншасць, шэраг, мноства, большая частка, меншая частка і інш.) з назоўнікам у родным склоне множнага ліку: большасць прысутных прагаласавала;

4. спалучэннем слоў некалькі, многа, мала, багата, шмат, столькі, колькі з назоўнікам: спявала некалькі вучняў.

Аднак ва ўсіх пералічаных вышэй выпадках выказнік можа ставіцца ў множным ліку пры дзейніку са значэннем асобы ці калі падкрэсліваецца актыўнасць дзеяння: экзамен здалі дваццаць студэнтаў, большасць выпускнікоў паступілі ў ВНУ.

5. словазлучэннем, у якое ўваходзіць назоўнік са значэннем пэўнай колькасці (дзясятак, сотня, тройка, пяцёрка і інш.): сотня пар вачэй глядзела на мяне;

6. спалучэннем назоўніка (займенніка) у назоўным склоне з назоўнікам у творным склоне, калі трэба паказаць, што асоба, абазначаная творным склонам, з’яўляецца другараднай (бацька з сынам стаяў на прыпынку, Міхась з Жэнем напісаў сачыненне). Калі ж падкрэсліваецца роўнасць абедзвюх асоб, то выказнік ставіцца ў множным ліку (маці з бацькам жылі дружна, брат з сястрой паступілі ва ўніверсітэт).

Займеннік, што ўжываецца замест зборнага назоўніка, павінен стаяць у адзіночным ліку: Аўтар праўдзіва адлюстраваў жыццё беларускага сялянства, яго мары і імкненні да лепшай долі.

Сінтаксічнай памылкай з’яўляецца таксама неапраўданае нанізванне залежных адзін ад аднаго назоўнікаў у адным склоне (пераважна ў родным склоне), у выніку якога канструкцыі ўспрымаюцца з цяжкасцю. Д. Бугаёў прыводзіць наступны прыклад: “Рэтраспектыўны план драмы не адыграў значэння вытлумачальніка выто­каў станаўлення характараў герояў”. Параўнаем яго з класічным прыкладам з Ф. Рабле: “Дзед траюраднага брата ста­рэйшай сястры цёткі зяця дзядзькі нявесткі яго цешчы пахаваны ў Маезе”.

Сінтаксічныя памылкі часам бываюць выклі­ка­ныя змешваннем дзвюх ці больш семантычна тоесных сінтаксічных канструкцый: аплаціць за праезд (правільна: аплаціць праезд або заплаціць за праезд); заняць першынство (правільна: заняць першае месца або заваяваць першынство); дапамога над аргані­зацыяй (правільна: дапамога аргані­зацыі або шэфства над аргані­зацыяй).

Як бачна, будова сінтаксічных канструкцый адлюстроўвае асаблівасці мыслення і з’яўляецца паказчыкам агульнай культуры маўлення таго, хто гаворыць.