Файл: Семянькова. Стылістыка і КБМ.doc

2. Увечары князь Ізяслаў, правёўшы перамовы з Міндоўгам, выпіўшы з ім мёд і развітаўшыся да заўтрашняга дня, пад вялікім сакрэтам склікаў проста ў сваёй апачывальні самых блізкіх людзей, правераных часам на вернасць яму, князю, думцаў [дарадчыкаў]. Прыйшлі ваявода Хвал, святы айцец Анісім, тысяцкі Раданег, пасаднік Ізот, баяры, купцы і залатары з вакольнага горада, і сярод іх такія вятшыя і багатыя срэбрам, як Сарока, Іван, Тугажыл (Л. Дайнека); Алесь шукаў усё, што толькі было магчыма, па гісторыі. На калядныя вакацыі ён спустошыў частку дзедавай бібліятэкі (У. Караткевіч); Дома пражыць танней, можна было не чапаць пенсіі за летнія месяцы (Якуб Колас); Салавей, як цяпер усе называлі Сымона, знаходзіўся пры мякчэйшых варунках. (З. Бядуля)

3. Цярэшка, Цярэжачка,

Ціраз бор дарожачка

Бітая, таптаная,

Я ў мамкі каханая.

Мой жа ты, дзядулічка,

Я твая бабулічка.

Сядзь жа ты на печы ў кутку,

Я табе штэнікі вытку

Тонкія-таненькія,

Белыя-бяленькія,

Тонкія-танюсенькі,

На пальцу раўнюсенькі,

Мой жа ты, дзядулічка,

Чаго ж ты й уцікаеш.

Ці ты мяне не знаеш? (Жаніцьба Цярэшкі)

4. І добра на зямельцы будзе ўсім! Усе родные, радые, усе дужые, ладные. Сьвеціць сонійка, а ў гайку птушачкі пяюць весела так, лагодненька, а красачкі цьвітуць, пахі-араматы прыемные любые носяцца, шуміць жытцо высокае, доўгакалосае, шэпчыць думу сьвятую, ціхую каласамі буйнымі, падзяку пяе працы мужыцкай, а не “мужыцкай” сялянскай працы справядлівай... (М. Гарэцкі)

5. А вунь тут недалёчка самаход адзін жыў – Рыгор Парцянкін. Дык ён усё хлеб з булкаю, нібы з салам, еў. Бывала, жуе сухі блін-цадзень, а сам давольны такі і ўсё прыгаварвае: “Блін не клін – жывот не расколе”. Усё яму ніяк не ручыла. Праўда, ён і сам быў трохі гультаяваты. Поле сваё ўспашыць адзін раз – і ўсё. А потым сеіць шкадуючы – па дзве зярніны ў руку з сявалкі бярэць, а робіць выгляд, што пшаніца аж праз пальцы цэдзіцца – у кулаку не месціцца. Мой бацька казаў яму: “Ты, Рыгор, кулаком поле не абманеш, нада ў жменю ўзяць ды ўзяць”. (Я. Сіпакоў)

Практыкаванне 42. Перакладзіце тэксты на беларускую мову. Вызначце адметнае ў лексічным складзе і граматычным ладзе. Што адрознівае пераклад ад арыгінала?

1. Дорожки сада были усыпаны ровным крупным гравием, хрустевшим под ногами, а с боков обставлены большими розовыми раковинами. На клумбах, над пёстрым ковром из разноцветных трав, возвышались диковинные яркие цветы, от которых сладко благоухал воздух. В фонтанах журчала и плескалась прозрачная вода; из красивых ваз, висевших в воздухе между деревьями, спускались гирляндами вниз вьющиеся растения, а перед домом, на мраморных столбах, стояли два блестящие зеркальные шара, в которых странствующая труппа отразилась вверх ногами, в смешном, изогнутом и растянутом виде. (А. Куприн)

2. Долгий осенний закат догорел. Погасла последняя багровая, узенькая, как щель, полоска, рдевшая на самом краю горизонта, между сизой тучей и землёй. Уже не стало видно ни земли, ни деревьев, ни неба. Только над головой большие звёзды дрожали своими ресницами среди чёрной ночи, да голубой луч от маяка подымался столбом и точно расплёскивался там о небесный купол жидким, туманным, светлым кругом. Ночные бабочки бились о стеклянные колпаки свечей. Звёздчатые цветы белого табака в полисаднике запахли острее из темноты и прохлады. (А. Куприн)

3. К рассвету ветер стих. Медленней поплыли тогда тучи и стал накрапывать редкий тёплый дождь. В степи сразу волнующе пахнуло весной, повеяло дальним югом. А когда занялось над сопками тихое утро, дождь перешёл в ливень. Дымным пологом косо падающей воды надолго закрыло утренние дали. К вечеру мелководная речка взбугрилась, помутнела и яростно кинулась из берегов в лога, в степь шалой неукротимой волной. На пенных бурых гребнях её крутились плоские льдины, неслись деревья, с корнями вывернутые из земли; не спеша проплывали копны слежавшегося сена, на которых каркали отощавшие за зиму вороны. По макушки в воде стояли прибрежные тальники.

На третий день к обеду выглянуло солнце. Весёлое чистое солнце весны. И сразу преобразилась неприглядная скупая земля. В тонком мареве зазывно заголубели сопки, сливаясь на горизонте с бездонным небом, заструился в долинах сильный пар. В посёлке, радуя глаз, засверкали тесовые крыши, загорланили на поветях и заборах петухи. И выходя из жилищ на воздух, невольно улыбались люди солнцу, дымящимся лужам и горланящим петухам. (К. Седых)

Практыкаванне 43. Вядома, што стылізацыя – мэтанакіраванае ўзнаўленне ў творах мастацкай літаратуры моўных асаблівасцей пэўнай эпохі, сацыяльнага асяроддзя, індывідуальна-аўтарскай манеры пісьменніка, адметных рыс фальклорных тэкстаў, выбраных у якасці аб’екта пераймання (імітацыі). Прачытайцс наступныя ўрыўкі з мастацкіх тэкстаў і вызначце ў іх тып стылізацыі:

1. – О, панна Зоф’я! Не патрэбна ўжо лішніх словаў, сёння апоўначы ваш верны рыцар будзе чакаць вас ля ганку, што на заднім двары, ля куста чырвоных парэчак. I не трэба браць з сабою ані дыяментаў, што ёсць слёзы беднага народу, ані золата, бо яно заплямлена чужым потам і крывёю... Хіба што трохі, на першыя затраты, ну там, кватэру наняць, фарбы алейныя купіць...

...Панна Зоф’я выдзерла з мастакоўскіх слабых рук сваю руку і прыўзнялася:

– Ты шо, мазідла, п’яны? Цэлы месяц галаву тлуміў усялякай лухтой, Кліпатры, Ляізы, Біятрычы... Гаварыла татусю, каб не скупідомнічаў, наняў нармальнага мастака. Еканомія, еканомія... галадранцаў усялякіх толькі ў дом і пушчаць! Татусю, татусю! Шо скажу! (Л. Рублеўская)

2. – Опріділенно, мон амі, – казаў Данілка ўважлівым слухачам, – ёсць у мяне там добрыя перспектывы. Дзядзька ўладкаваў каля сябе, как-то так-то і яго месца займу...

– Вы, папа, зусім пагарыце, – ракатаў малады басок сына. – Што гэта за музыкі, вобче говоря, нейкія полечкі... Вы б заказалі сабе музычную машыну. Ручку падкруціў – і грае вальсу ці раманс. Вы, папа, ведаеце, што такое вальса? (Л. Рублеўская)

3. Ты сабе, раднулечка, як хочаш,

Я ж сабе – таксама, як хачу.

Дзякуй твайму доміку, сыночак,

Я ў сваю хацінку палячу. (Я. Сіпакоў)

4. Міндоўг, люта пасварыўшыся з новагародскімі думцамі і перш за ўсё з іерэем Анісімам, хацеў адзін узяць назад Літву. Ды не атрымалася, не хапіла сілы. I ён вярнуўся ў Новагародак, згадзіўся зрабіць усё, што запатрабуюць ад яго новагараджане. Вядома ж, першым патрабаваннем было ягонае і яго баяр хрышчэнне ў праваслаўную веру, адмаўленне ад балвахвалства [паганскія звычаі і абрады]. I калі ў лютым месяцы, у самым канчатку, прыгрэла сонца і папаўзлі з елак і соснаў снегавыя шапкі, усе новагараджане абодвага цела [мужчыны і жанчыны] сабраліся каля гары, што ўсходней вакольнага горада. Міндоўг з найбліжнімі баярамі стаяў на гары, і святы айцец Анісім з урачыстым бляскам у вачах асяняў іх крыжам. (Л. Дайнека)

5. Настырныя рыфмы

… паэтам

Рыфмы лезуць самі ў галаву

А. Вольскі

Бывае, часцяком пад вечар,

Калі прыляжаш у траву

І галаву запоўніць нечым,

То лезуць рыфмы ў галаву.

Аб іх не думаеш ні звання –

Хапае і без іх турбот.

Яны ж настырна лезуць самі,

Як мошкі ў раскрыты рот.

І не даюць ні піць, ні есці,

Ні нават выспацца як след.

А толькі перастануць лезці –

І я адразу не паэт. (А. Зэкаў)

6. Сам без сябе

Я ўсё табе аддаў…

.......

Няўжо ўсяго аддаў

І больш няма мяне ?!

Адпусці мяне, я прашу,

Хоць на міг да сябе самаго!

Р. Барадулін

Між леташніх атаў

Табе я задарма

Ўсяго сябе аддаў –

І больш мяне няма.

Увесь растаў і сплыў,

Як ранішні туман.

Учора яшчэ быў,

А сёння ўжо няма.

Адпеў і адгудзеў,

Як чмель паміж атаў.

Няма мяне нідзе,

Бо сам сябе аддаў.

І вось ужо не ў лад

Малю я аб журбе:

Вярні мяне назад,

Бо як жыць без сябе? (А. Зэкаў)

Практыкаванне 44. Шарль Балі адно з адгалінаванняў стылістыкі называе індывідуальнай стылістыкай, В.У. Вінаградаў – індывідуальна-мастацкай стылістыкай, задачамі якой з’яўляецца вывучэнне ідыястыляў. Ці варта, на ваш погляд, вылучаць такое адгалінаванне? Пацвердзіце свае меркаванні аналізам манеры пісьма Максіма Танка:

1. Заўсёды можна знайсці

Нейкія словы пры развітанні

З юнацтвам, з каханннем,

З усходам і захадам сонца,

З адлятаючым выраем,

З ападаючай лістотай,

З дажджом і снегам,

З прыдарожнымі студнямі,

З начлежным гасцінным цяплом,

З сяброўскай бяседай і чаркай…

І толькі не знайсці іх

Пры развітанні з Радзімай.

2. Парог, вычасаны з успамінаў,

Астаўся за мной;

Дзверы, на завесах цвыркуновай песні,

Асталіся за мной;

Вокны, зашклёныя вачамі блізкіх,

Асталіся за мной;

Хата, пакрытая крыламі ластавак,

Асталася за мной, –

Як жа мне не азірнуцца назад,

Нават калі б я застыў

Слупом солі?

Практыкаванне 45. Вызначце аўтара наступнага тэксту. Абгрунтуйце свой адказ. (Магчымыя аўтары: А. Разанаў, У. Арлоў, М. Танк).

Такое маўчанне ў снезе,

такая далеч,

такая бель –

што замірае душа: не ўмее яна яшчэ

быць такой.

Шастае шорсткая асака.

Сінеюць самотныя лозы.

У вёсцы запальваюцца агні.

У снега позірк маіх надзей,

у снега маіх летуценняў голас.

Практыкаванне 46. Напішыце сачыненне-мініяцюру на тэму “Мая любімая пара года”, выкарыстоўваючы вобразныя сродкі.

Практыкаванне 47. Ахарактарызуйце асаблівасці дыяла­гічнай мовы.

1. Недзе на другім канцы завялі сумную песню, мусіць, сабралася купка моладзі. Песня хутка сціхла, знянацку віскнула дзяўчына, якую ўшчыкнуў ці паказытаў гарэзліва хлопец.

– Алена Зайчыкава, мабуць, першая гоніць цягучую маўклівасць Ганна.

– Мабуць, Алена...

– От, любіць вішчаць... Шлакоткі страх як баіцца!.. – Яна раптам упікае: – А вы ўжэ і рады!

– Я што?.. Трэба яна мне, як леташні снег!..

– Мабуць, трэба...

– Ды я каля яе ніколі блізка не сядзеў!

– Не брэшаш?

– От яшчэ!.. Хрысціцца хіба!... (І. Мележ)

2. Лявон. Ты вось што... Ты гэта... Ты не шукай посцілку. (Зноў падміргвае.) Я згубіў яе.

Лушка. Як гэта згубіў? Дзе ж ты яе згубіў?

Лявон (злуецца). Дзе, дзе!.. Згубіў, і ўсё!.. І калі што, дык ты, гэта во, не прызнавайся!

Лушка. Як гэта не прызнавайся?

Лявон. А так, не прызнавайся, і ўсё! Не твая посцілка, і баста! Не ведаю, і ўсё тут. Калі знойдзе хто.

Лушка. Як жа не мая, калі яна мая?! Ой, Лявон, нешта ў лесе вялікае-вялікае здохла. Нездарма ты так. То, бывала, каб здаць у магазін вышчарбленую бутэльку, дык ты гатоў паўдня сядзець ды сургучом замазваць шчарбіну... А тут – посцілка, і ты: “Не прызнавайся!” Натварыў нешта?

Лявон. Глупства, нічога я не натварыў. Толькі... на вуліцу будзе – не пакажыся, засмяюць. А я не хачу, каб з мяне смяяліся. Ясна? Не хачу!

Лушка. Дык ты хоць мне прызнайся.