ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 04.12.2023
Просмотров: 3570
Скачиваний: 2
ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.
СОДЕРЖАНИЕ
Сабақ 2 Жасушаның генетикалық аппараты
Сабақ 3 . Тақырып: Сомалық және жыныс жасушалардың бӛлінуі. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Постмитоздық кезең (пресинтездік) кезең G1:
Гаметогенез (оогенез, сперматогенез), сатылар сипаттмамасы. Мейоз анықтамасы және
Митоз және мейоздың медициналық маңызы.
2 сурет. Көз бұршағының индукциясы.
Онтогенездің жасушалық механизмдерi.
Даму ақауларының сызбасы ДТБА жіктелуі:
Сабақ 5 АҚПАРАТТЫҚ – ДИДАКТИКАЛЫҚ БЛОК
Аутосомды-доминантты тұқым қуалауға тән белгілер:
Аутосомды-рецессивті тұқым қуалауға тән белгілер:
Х-хромосомамен тіркес доминантты тұқым қуалауға тән белгілер:
Х-хромосомамен тіркес рецессивті тұқым қуалауға тән белгілер:
Голандриялық немесе У-хромосомамен тіркес тұқым қуалауға тән белгілер:
Митохондриялық тұқым қуалауға тән белгілер:
Белгілердің тіркес тұқым қуалауы.
Сызба – 2. Талдаушышағылыстыру №1.
Сызба – 3. Талдаушы шағылыстыру № 2
Нуклеин қышқылдары, құрылысы, жіктелуі
РНҚ –ның өмір сүруге қабілеттілігі:
Эукариоттардың генінің молеклалық құрылымы(схема түрінде)
Ген, классификациясы және функциясы
Геннің атқаратын қызметіне байлансыты гендер екі топқа бөлінеді:
Ағзалардың тіршілік қабілетіне байланысты гендер былай жіктеледі:
Нуклейн қышқылдары мен геннің медициналық маңызы
Сабақ 9 Ақпараттық дидактикалық блок
Репликацияның негізгі ферменттері:
Прокариотгендерініңактивтілігініңреттелуі:
Эукариоттар гендерінің экспрессиясының реттелуі
Гендерактивтілігініңгеномдықдеңгейде(ДНҚ)реттелуі
Эукариоттардың ДНҚ фракцияларының сипаттамалары
Кейбіргендердіңконститутивтік(тұрақты)экспрессиясы
Гендер активтілігінің транскрипциялық деңгейде реттелуі
Сабақ 1 Ақпараттық дидактикалық топтама
Жасушалық биология жасушаны тірі ағзалардың бірлігі ретінде зерттейтін биология ғылымының фундаменттік бөлігі. Жасушаны оқып білу көптеген биология және медицина ғылымдары үшін маңызды. Атап айтқанда кез келген адам аурулары, нақты бір жасушалардың патологиясымен байланысты, бұл аурудың дамуы, оны емдеу және зерттеу әдістерін, аурудың алдын алу барысын түсіну үшін қажет.
Жасуша зат алмасуға, көбеюге қабілеті бар, генді тасымалдайтын тіршіліктің ең кішкене бірлігі. Жасушалар пішіні, көлемі бойынша әртүрлі болады (жазық, шырмалған, шар тәрізді т.с.с.). Жасуша түрі ағзадағы орналасқан орнына және атқаратын қызметіне байланысты, ал қызметі өз кезегінде сыртқы және ішкі құрылысы бойынша анықталады. Жасуша теориясы. Жасушаны зерттеудің бастапқы кезеңдері 1665 жыл саналады, ағылшын ғалымы Роберт Гук алғаш рет микроскопта тығындардың жұқа кесінділерінен ұсақ ұяшықтарды көріп, оны жасушалар деп атады. Маттиас Шлейден 1838 жылы, Томас Шван 1830 ж. жасушалық теорияның негізгі қағидаларын қалыптастырды. Алайда олар жасуша алғашқы жасуша құрылымы жоқ заттардан пайда болады деп есептеді. Рудольф Вирхов 1858 жылы барлық жасушалар басқа жасушалардың бөліну арқылы пайда болатынын анықтады.
Ғылымға жасушаны зерттеудің физикалық және химиялық әдістерінің келуімен әртүрлі ағзаның құрылымында таңғаларлық біркелкілігі анықталды. Олардың қызметі мен құрылысы арасындағы үзілмейтін байланыстың бар екендігі дәлелденді. Қазіргі уақытта жасуша теориясы келесі постулаттарға негізделген:
-
Жасуша - тіршіліктің элементарлық бірлігі, жасушадан тыс жерде тіршілік жоқ. -
Жасуша - бір бірімен тығыз байланыстағы элементтердің бірыңғай жүйесі, бір бүтін түзілімді құрайды, біріккен функционалды органеллалардан тұрады. -
Жасушалар құрылысы мен негізгі қасиеттері бойынша бір-біріне ұқсас. -
Жасушалар оның генетикалық материалы екі еселенгеннен кейін бөліну арқылы көбейеді. Жасуша жасушадан пайда болады. -
Көп жасушалы ағза жаңа жүйені құрайды, оның өзі көптеген жасушалардың өзара біріккен және интеграцияланған тіндер мен органдардың жүйелерін құрайды. -
Көп жасушалы ағзалардың жасушалары тотипотентті, яғни сол ағзаның барлық жасушаларының генетикалық потенциясы болып табылады. Генетикалық ақпараттылығы бойынша теңдей мәндес, алайда бір-бірінен әртүрлі гендердің экспрессиясымен ерекшеленеді.
Тірі ағзалар арасында тек вирустар, ретровирустар, бактериофагтар жасушалық құрылымы жоқ, оларды жасушаға дейінгі ағзалар деп атайды. Барлық қалған ағзалар тіршіліктің жасушалық құрылым бар ағзалар.
Жасушалық_құрылымы_жоқ_ағзалар'>Жасушалық құрылымы жоқ ағзалар өзінің тіршілігін тек өзге ағза жасушаларын паразиттеу нәтижесінде көрсетеді. Вирустар ДНҚ немесе РНҚ және нуклеин қышқылының маңайында капсид қабықшасын түзетін ақуыздан тұрады, ол вириондеп аталатын нуклеопротеидтік кешенді құрайды. Капсид – вирустың ақуыздық суббірліктерімен, белгілі бір ретпен түзілген. Ол вирустың нуклеин қышқылын әртүрлі әсерлерден қорғайды және иесінің жасуша бетіне вирустың отыруын қамтамасыз етеді. Вирус формасы әртүрлі болады (шар, жіпше, цилиндр түрінде болады). Вирустар тірі ағзалар жасушаларында паразиттеуге қабілетті болып, тұмау, қызылша, сал, СПИД, сүзек, құтыру ауруларын шақырады.
Жасушалық құрылымы бар ағзалар екі түрге бөлінеді: прокариоттық және эукариоттық. Прокариоттарға бактериялар мен цианобактериялар жатады (көк жасыл балдырлар), ал эукариоттарға өсімдіктер, саңырауқұлақтар, жануар және адамдар жатады.
Прокариоттық жасушалар эукариоттарға қарағанда пішіні кіші 0,5-3,0мкм болады. Олардың ядросы жоқ, сондықтан да олар прокариоттар деп бөлінеді. (грек сөзінен алғанда про-дейін, карион-ядро дегенді білдіреді). Жасушаның ішкі кеңістігі
цитоплазмаментолтырылған.Жасушаішілікығысуларцитоплазмаүшінтәнемес.Генетикалықматериалыгистонақуыздарынсыз,сақиналыДНҚмолекуласыменкөрсетілгенжәнеолнуклеоиддепаталады.ДНҚцитоплазмадан қабықшаменшектелмеген.Цитоплазмада көптеген ұсақ 70S-типіндегі рибосомалар менқосындылар орналасқан.Риобосомдарполисомдарғажинастырылған.Жасушадажасушаорталығыжоқ.Оларжыныссыз бөлінеді, аналық жасуша екіге (амитоз) бөліну арқылы жүреді. Бөліну алдындаДНҚрепликациясыжүреді.Эукариоттық жасушалар – ядросы бар ағзалар. Ядрода гистонды және гистондыемесбелоктарменбайланысқансызықтықДНҚмолекуласыбархромосомасыбар.Цитоплазмадаарнайы міндетті құрылым жиынтықтары органеллалармен байланысқан.Олардың әрқайсысыжекелегенарнайы қызметтері бар. Органелла санынамембрандыққұрылымдардыжатқызады, атап айтқандамитохондриялар, эндоплазмалық ретикулум,Гольджиаппараты,лизосомдар,пероксисомдаржәнемембраналықемесқұрылымдар,оларғарибосомдар,центриольдар,микротүтікшелерменмикрофиламенттержатады.Соныменбіргеорганеллалардыжалпымағынадағыжәнеарнайымағынадағыорганеллалардеп бөлінеді. Жалпы мәндегі органеллалар барлық жасушаларда бар, аларанайы мәндегіарнайыжасушалардабелгілібірқызметтіатқарады.Мысалы,ішекэпителиініңмикробүрлері,микрофибрилдеріжәнет.б.Эукариоттықжасушаларәдеттепрокариоттарғақарағандаіріболыпкеледі.Олардың айқын да анықморфологиялықерекшеліктеріне қарамастан,прокариоттар менэукариоттық жасушалардың ортақ қасиеттерікөп. Бұл тірі ағзаныңжасушалық жүйесінебайланысты. Бұл да, басқалары даплазмалық мембранамен жабылған, қызметтері ұқсас
қасиеттерінеие.АқуызсинтезірибосомалардажүредіжәнеРНҚсинтезі,ДНҚрепликациясы,биоэнергетикалықүрдістерөзара ұқсас келеді.Адам және жануарағзасыныңбарлық жасушаларыұқсас құрылымда болады.Сыртынан жасушанысыртқы ортадан шектеп қорғап тұратын, плазмалық мембранаменжабылғаннемесеплазмалеммаменжабылған.Ішіндеядробар.Цитоплазмақосындыорганоидтарыменбіргеберілген.Химиялыққұрамындаорганикалықжәнебейорганикалықзаттары бар. Бірінші орындасалмағы бойынша су тұр, бұл жасушаның тіршілігі үшін өтемаңызды.Жасушалардағыкөптегенэлементтериондартүріндеболады.Еңжиісікатиондар: К+, Na+,Са2+,Мg2+, және аниондар H3PO4-,Cl-,HCO3-.К кездеседі. Жасушаныңорганикалықзаттарына аминқышқылдар, моно-және олигосахаридтер, май қышқылдары,азоттық негіздер және биополимерлердің макромолекулалары, атап айтқандаақуыздар,липидтер,полисахаридтер,нуклеинқышқылдарыбар.Плазмалық мембрана (ПМ) жасушаның шекарасын анықтайтынцитоплазманықоршағантосқауылдыайтады.ПМ-даөтекүрделіқосылыстықұрайтынлипидтіңбимолекулярлыққабатыорналасқан.Жасушалықмембраналипидтерініңқұрамынафосфолипидтер,сфинголипидтержәнехолестеринкіреді.Липидтермембрананыңағымдылығына әсер етеді және дабылдардың берілуінеқатысады. Ақуыздар плазмалықмембрананың 50% құрайды. Мембраналық ақуыздар: шеткері (перифериялық), интегралдыжәне жартылай интегралды болып ажыратылады. Фосфолипид молекулалары екі қатарғаорналасқангидрофобтыбастарыменішкеқарай,гидрофильдібастарыменішкіжәнесыртқы сулы ортаға бағытталған. Жекелеген орындарда фосфолипидтердің биқабаттарыақуыз молекулаларымен (интегралды ақуыздар) тесілген. Бұндай ақуызмолекулалары
ішіндеканалдарыментесіктеріболады,оларқылысудаеритінзаттарөтеді.Басқажартылай интегралды ақуыз молекулалары липидтердің биқабаттарын жартысынан біржағынан немесе басқа жағынан батып тұрады. Мембрана бетіндеперифериялық (шеткі)ақуыздар бар. Липидтер молекуласыжәне ақуыздар молекулаларыгидрофильді жәнегидрофобты өзара қарым қатынастарға байланысты ұсталынып тұрады. Сонымен біргемембранақұрамынаполисахаридтеркіреді.Олардыңқысқақаттытармақталғанмолекулалары ақуыздармен байланысқан. Жасуша плазмолеммасын сыртқы бетін жапқанқабатынполисахаридтік қабатгликокаликсдепаталады.Плазмолеммакелесіқасиеттергеие:
-
пассивті және белсенді транспорт және диффузия арқылы таңдамалы өткізгіштікке; -
ағымдыққа немесе қозғалғыштыққа, көптеген ақуыздар мембрананың бір бөлігінде жиналып, агрегаттар түзеді, осылайша тиімді рецепция жүзеге асырылады.
-
тосқауыл, қорғаныс -
заттарды сырттан ішке және іштен сыртқа тасымалдау. -
рецепция. -
жасушааралық байланыстарды қалыптастыру. -
сигналдарды жасушаның бетінен жасуша ішіне беру (сигналдық молекулалардың көмегімен - гормондар, медиаторлар, цитокиндер). -
жасушаның қозғалысы.
Негізгі заты - су болып табылады. Цитоплазмаүнеміқозғалыстаболады,тіріжасушаныңішіненағыпөтеді,өзіменбіргеәртүрлізаттарды,қосындылар менорганоидтардықозғалысқа түсіреді.Бұл қозғалысциклоз деп аталады.Цитоплазмаөсуге, өнуге және жартылай жойылған кезде қайта қалпына келугеқабілетті.Алайда ядро болған кезде цитоплазма қалыпты қызмет ете алады. Онсыз цитоплазма ұзақуақытөмірсүреалмайды.Цитоплазманыңмаңыздырөлібарлықжасушалыққұрылымдарды біріктіруді және олардың химиялықөзараәрекеттесуінқамтамасыздандырады. 4Жоғарыда аталғандай негізгі жартылай сұйықтық гиалоплазма деп аталады (hyalos- әйнек) немесе матрикс. Ол жасушаның маңызды бөлігі оның ішкі ортасы. Гиалоплазма біркелкі. Ол сұйық және қатты фазадан тұрады. Сұйық фазасы күрделі коллоидты жүйені құрайды, ол ақуыздармен, нуклеин қышқылдарымен, көмірсулармен сумен және басқа да заттармен түзілген. Гиалоплазма еріген күйінде аминқышқылдарының үлкен мөлшері, нуклеотидтер, және басқа да құрылымды биополимерлердің топтамалары, аралық өнімдердің көбі сонымен бірге бейорганикалық қосылыстардың иондары мысалы, атап айтқанда Na-, К,-Са2+ Mg2- , Сl-, НС03 , НР0 2 және т.б. бар.Сұйық фазада жұқа ақуызжіпшелерінің жүйесі – микротрабекул бар, ол цитоплазманы түрлі бағыттарда кесіп өтеді. Ол барлық клетка ішілік құрылымды байланыстырады. Микротрабекулярлы ұштарының түйісуі немесе бірігуі орындарында рибосом топтамалары орналасқан. Микротрабекулярлы жүйемен жіпше тәріздес, ақуыз кешендері немесе филаменттер (жұқа жіпшелер), микрофиламенттер байланысқан. Олардың барлығы клетка ішілік цитоплазмалық қаңқаны құрайды және жасушаның барлық құрылыстық бөліктерінің орналасуын реттеп отырады.