ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 04.12.2023
Просмотров: 3626
Скачиваний: 2
СОДЕРЖАНИЕ
Сабақ 2 Жасушаның генетикалық аппараты
Сабақ 3 . Тақырып: Сомалық және жыныс жасушалардың бӛлінуі. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Постмитоздық кезең (пресинтездік) кезең G1:
Гаметогенез (оогенез, сперматогенез), сатылар сипаттмамасы. Мейоз анықтамасы және
Митоз және мейоздың медициналық маңызы.
2 сурет. Көз бұршағының индукциясы.
Онтогенездің жасушалық механизмдерi.
Даму ақауларының сызбасы ДТБА жіктелуі:
Сабақ 5 АҚПАРАТТЫҚ – ДИДАКТИКАЛЫҚ БЛОК
Аутосомды-доминантты тұқым қуалауға тән белгілер:
Аутосомды-рецессивті тұқым қуалауға тән белгілер:
Х-хромосомамен тіркес доминантты тұқым қуалауға тән белгілер:
Х-хромосомамен тіркес рецессивті тұқым қуалауға тән белгілер:
Голандриялық немесе У-хромосомамен тіркес тұқым қуалауға тән белгілер:
Митохондриялық тұқым қуалауға тән белгілер:
Белгілердің тіркес тұқым қуалауы.
Сызба – 2. Талдаушышағылыстыру №1.
Сызба – 3. Талдаушы шағылыстыру № 2
Нуклеин қышқылдары, құрылысы, жіктелуі
РНҚ –ның өмір сүруге қабілеттілігі:
Эукариоттардың генінің молеклалық құрылымы(схема түрінде)
Ген, классификациясы және функциясы
Геннің атқаратын қызметіне байлансыты гендер екі топқа бөлінеді:
Ағзалардың тіршілік қабілетіне байланысты гендер былай жіктеледі:
Нуклейн қышқылдары мен геннің медициналық маңызы
Сабақ 9 Ақпараттық дидактикалық блок
Репликацияның негізгі ферменттері:
Прокариотгендерініңактивтілігініңреттелуі:
Эукариоттар гендерінің экспрессиясының реттелуі
Гендерактивтілігініңгеномдықдеңгейде(ДНҚ)реттелуі
Эукариоттардың ДНҚ фракцияларының сипаттамалары
Кейбіргендердіңконститутивтік(тұрақты)экспрессиясы
Гендер активтілігінің транскрипциялық деңгейде реттелуі
РНҚ –ның өмір сүруге қабілеттілігі:
-
ДНҚ молекуласының репликация процесінің басталуына жол ашады. -
транскрипция процесінде матрица рӛлін атқарады. -
т-РНҚ аминқышқылдары үшін адаптор; (трансляция) -
РНҚ-ның үш түрі – м-РНК, т-РНК және р-РНК ақуыз синтезіне қатысады;
-
Ген, молекулалық- биологиялық құрылысы және анықтамасы. Геннің қасиеттері, жіктелуі және қызметі
қарапайымағзалардың(вирустар,бактериялар)іс-әрекеттерінреттейтінфундаментальдықбиологиялық принциптер, кейбір ерекшеліктерін ескермегенде күрделі құрылысты ағзалардыңтіршілік әрекеттерініңденегізі деп танылды.F.Griffith (1928): O. T. Avery, C.М. Масleod и М. Мс Carthy (1944); A.D Hershey и M. Chase(1952); J.D. Watson и F.Crick (1953)-тің фундаментальдық тәжірибелеріне байланысты тұқымқуалау материалының табиғаты мен құрылысы молекулалық деңгейде зерттеліп ғылым ретіндемолекулалық биологияның негізі болып қаланды. Бұл зерттеулер нәтижесі сонымен қатар, барлықтірі ағзалардың морфологиялық айырмашылықтарына қарамастан олардың химиялық құрылымыменметаболизмдікпроцесстерініңнегізі ұқсасдеп түсіндірді.ХХғасырдың50-шіжылдарыгеннің нәзікқұрылымынзерттеужұмыстарыжүргізілді.Геннің нәзік құрылымына алғаш классикалық талдау жасап зерттеген С.Бензер болды. Олішектаяқшасын(E.coli) зақымдайтынТ4бактериофагынатәжірибежүргізіп,rIIмутанттарынзертеді. Бір хромосомада (цис-жағдайында) және түрлі хромосомаларда (транс жағдайларда) пайдаболғанмутациялардың фенотиптіккӛріністерін салыстыраотырып ,олардың бірген ішіндегіқандай (бір немесе бірнеше) комплементация топтарына жататынын зерттеді. Нәтижесінде Бензергеннің ӛз ішінде жеке –жеке , функционалдық кішігірім бірліктер немесе цистрондар болатынынкӛрсетті.Сур.3.Цис–трансмутациятипінанықтауғаарналғантест.
| Ген  1) транс- штамм 1 жағдай штамм 2 Мутациялар бір комплементация тобында орналасқан. Фенотипі : мутант | Ген  2) штамм 1 штамм 2 Мутациялар комлементацияның түрлі топтарында орналасқан Фенотипі: жабайы |
 3) цис- штамм 1-2 жағдай жабайы тип Фенотип: жабайы | 4) штамм 1-2 жабайы тип Фенотип: жабайы. |
Егерзерттеліпотырғаносы екі мутацияныфенотиптіккӛріністеріцис– жәнетранс–жағдайында (1 және 3) түрліше болса , бұл мутациялар бір геннің ішіндегі бір цистронның шегіндеорналасқаны.Егерекітәжірибедедецисжәнетрансжағдайында(2және4)фенотиптерібіркелкіболсаолмутациялардыңбіргеннің ішіндегітүрліцистрондардаорналасқанынкӛрсетеді.Олайболса , функционалдық ең кіші бірлік 1 тұтас ген емес , тек оның бӛлігі цистрон болып табылады.Біргенніңішіндебір немесебірнешецистрон болуы мүмкін.Осыжұмыстардыңнәтижесіндегенніңтеориясытуралыбірнешеережепайдаболды.Ген –бұл физика-химиялық объект, бiр полипетидтiк тiзбектiң синтезiне жауаптыгенетикалық ақпараттың бiрлiгi болып табылатын ДНҚ молекуласының бӛлiгi. Күрделiгенетикалық талдау нәтижесiнде Бензер геннiң күрделi құрылысын анықтады. Ол генетикалықақпараттың функциональдық бiрлiгiн цистрон-деп атауды ұсынды. Қазіргі кезде «цистронтермині»генніңбаламасыретіндіқолданылады.Сондықтангенменбелгініңарасындағықатынас«бір цистрон-бір полипептидтік тізбек»деген түсініккеӛзгертілді.Генбірнемесебірнеше цистроннантұрады.Моноцистронды ген - ДНҚ бӛлігі, бірнеше ферменттерді немесе ақуыздарды транскрипциябірлігі арқылы тек бір ғана пептид кодталады, Моноцистронды ДНҚ эукариотты гендерге тән.Полицистрондыген-ДНҚ бӛлігі, бірнешепептидтер немесеақуыздаркодталады.ПолицистрондыДНҚпрокариоттыгендергетән.
Геннің цистрондық құрылымы.
Генің нәзік құрылымын зерттеудегі келесі маңызды жаңалық ген ішіндегі мутация бірлігі-мутонныңжәнерекомбинациябірлігі–реконның ашылуыболды.-
Про-эукариоттар генінің молекулалық-генетикалық құрылымы.
| Сайленсер | Энхансер | -35 жүйе | Прибнов бокс | Оператор | Аттенуатор |
| экзо н | экзон | экзон | Терминатор |
Реттеуші бөлік әдетте транскрипцияланбайды. Геннің реттеуші учасксі транскрипцияныңбасталуын(иницияцияны)бақылып,оныңжылдамдығыменқарқындылығынреттейді.Транскрипция басталатын нүктенің сол жағында,реттеуші учаскеде орналасқан барлықнуклеотидтер реті –жүйелікдеп аталады.Ал транскрипция басталатын нүктенің оң жағында(тӛменірек)орналасқан.Генніңкодтаушыучаскесіндегінуклеотидтерреті+жүйелік
деп аталады.
Транскрипция басталатын нүкте немесе «О» сайты- транскрипция басталатын жерді корсетеді, 300-ге жуык нуклеотидетрдің арқылы жүреді.
Аттенуатор- структуралық (құрылымдық) гендердің алдында орналасып, транскрипцияның аяқталуы (терминация) жайлы белгі беретін арнайы нуклеотидтер жүйесі.
Операторы – реттеуші белоктардың байланысатын арнайы нуклеотидтер жүйесі. Олар промотрларга жакын орналасады.
Промоторы – транскрипция кезінде РНҚ полимеразамен байланысатын нуклеотид-р-ң арнайы жуйесі. Оператор структуралык ген-ретін алдында н\е оператордың 2-ші бір реттеуші нуклеотидтер жуйесі аркылы болініп орналасады. Кейбір гендерде промотор кодтаушы учаскеде, траскрипциялык бірліктің ортасында орналасадыю оларды ішкі промотрдеп аталады.
Прокариоттарда РНК-полимераза - фермент, транскрипция барысында бес суббтранскрипция барысында бес суббірлік ααββ/σ қалыптасады: 2 α-суббірлік (альфа),β- суббірліктер (бета),β/-
суббірлік (бета штрих) және σ- суббірлік (сигма). Тӛрт суббірлік ααββ/ комплексін кор-фермент деп атайды . σ суббірлік (сигма) толық холоферментін түзуіне қатысады, сонымен қатар транскрипцияның инисациясының соңында бӛлініп шығады. Әрі қарай ДНҚ ның матрицалық тизбегінде РНҚ синтезін кор фермент жалғастырады.
Прибнов-бокс – промоторлық учаске ішіндегі арнайы нуклеотидтер жүйесі мұнымен РНҚ- полимераза байланыс жасайды .Прибнов боксы 7 нуклеотидпен : ТАТААТГ тұрады, оны консенсустық жүйе деп атайды.
Прибнов боксы транскрипция басталатын нүктеден жоғары , солға қарай 10 жұп нулеотидтік арақашықтықта орналасқан,оның құрамында тимин болады жіне ол минус 10 жүйелік деп
аталады. РНҚ полимераза алдымен осы жүйені танып соңынан промотормен байланысады.