Файл: Нохчийн пачхьалкхан дешаран, iилманан министерство.docx

НОХЧИЙН ПАЧХЬАЛКХАН ДЕШАРАН, IИЛМАНАН МИНИСТЕРСТВО НОХЧИЙН ПАЧХЬАЛКХАН УНИВЕРСИТЕТ

НОХЧИЙН ПАЧХЬАЛКХАН ДЕШАР КХИОРАН ИНСТИТУТ

ЭДИЛОВ С. Э.

НОХЧИЙН МЕТТАН СИНТАКСИСАН ПРАКТИКУМ
Юккъерчу юкъарадешаран школийн дешархошна а, юьхьанцарчу корматаллин а, лаккхарчу дешаран учрежде-

нийн студенташна а лерина дешаран пособи

Соьлжа-ГIала Издательство «Арфа-Пресс»

2012

ББК 74. 261 4 (чеч)УДК 372. 8Эд. 18Пособие издано при финансовой поддержкеФедерального агентства по печати и массовым коммуникациям в рамках Федеральной целевой программы «Культура России»Федеральни «Россин культура» Iалашонан программин декъехь зорбанан а, шуьйрачу коммуникацин а Федеральниагентствосхарж ярца арахецнаРецензенташ:Х.Б. Навразова, филологически Iилманийн доктор, НПХЬИ-н профессор,А.И. Халидов, филологически Iилманийн доктор, НПУ-н профессорЭдилов С.Э.Эд. 18 Практикум синтаксиса чеченского языка. Учебное пособие. / С.Э. Эдилов – Грозный: Издательство «Арфа-Пресс», 2012 г. – 304 с.ISBN 978-5-91528-018-1НохчийнметтансинтаксисанпрактикумхIоттийнадешархойа,студенташ ааттакхетарболутайп-тайпананекъашлоьхуш,гайтамангIирсийнсхемаш ялош. Коьрта тидам дозуш долу къамел кхиорна, нийсаяздар шардарна тIехьажийна.Пособиерзошялийнапредложенешсинтаксическикъасторан схемаш.

Пайдаэцначу авторийн яцйина цIерш, фамилеш

Айдамиров А. (А. Айд.) Арсанукаев Ш. (Арс. Ш.) Айсханов Ш. (Айсх. Ш.) Ахматова Р. (Ахм. Р.) Арсанов С.-Б. (Арс. С.-Б.) Ахмадов М. (Ахм. М.) Ахматукаев А. (Ахм. А.) Амаев В.-Хь. (Ам. В.-Хь.) Абдулаев Л. (Абд. Л.) Бадуев С. (Бад. С.) Берсанов Х.-А. (Берс. Х.-А.) Бисултанов А. (Бис. А.) Бексултанов М. (Бекс.М.) Гайсултанов I. (Гайс. I.) Гадаев М.-С. (Гад. М.-С.) Гайтукаева Б. (Гайт. Б.) Дадашев I. (Дад. I.)

Дикаев М. (Дик. М.)

Дакаев С. (Дак. С.)

Исаева М. (Ис. М.) Курумова С. (Кур. С.) Кагерманов Д. (Каг. Д.) Кусаев I. (Кус. I.)

Кибиев М. (Киб. М.) Мамакаев М. (Мам. М.) Мамакаев I. (Мам. I.) Мусаев М. (Мус. М.)

Мутаев М. (Мут. М.)

Муталибов З. (Мут. З.) Матиев В. (Мат. В.) Махмаев Ж. (Махм. Ж.) Нохчийн фольклор (НФ) Нунуев С.-Хь. (Нун. С.-Хь.) Ошаев Х. (Ош. Х.)

Осмаев А. (Осм. А.) Оспанов Къ. (Осп. Къ.) Окуев Ш. (Ок. Ш.) Рашидов Ш. (Раш. Ш.) Саидов Б. (Саид. Б.) Сулаев М. (Сул. М.) Сулейманов А. (Сул. А.) Саракаев Хь. (Сар. Хь.)

Хамидов I.-Хь. (Хам. I.-Хь.)

Хатуев I.-Хь. (Хат. I-Хь.) Хасаев Хь. (Хас. Хь.) Хажмурадов I. (Хажм. I.) Чалаев Б. (Чал. Б.) Эльсанов И. (Эльс. И.) Юнусов М. (Юн. М.) Юсупов I. (Юс. Iусм.) Юсупов I. (Юс. Iаьз.) Яшуркаев С. (Яш. С.) Ясаев М. (Яс. М.) Яндарбиев Хь. (Янд. Хь.) Эдилов Х. (Эд. Х.)

СИНТАКСИС

Маттахь – адамийн уьйран гIирсахь– билгалболу дешанхIоттам а, грамматически дIахIоттам а. Дешнех, уьш меттан лек- сически материал хиларе терра, пайда оьцу маттахь грамматикинзаконашца а, бакъонашца а – морфологин, синтаксисан. Мор- фологино Iамадо къамелан дакъош, дешнийн маьIнаш а, церан форманаш а, грамматически категореш, ткъа дешнийн маьIнийн форманаш, кхечу дешнийн форманашца цхьаьна кхоллалуш йолу, маьIнаш, дешнийн цхьаьнакхетарийн, предложенийн дIахIоттаманзаконашца къастош долу, уьш синтаксисан коьчал ю. Цунделашуьйрачу маьIнехь синтаксис (грекийн маттахь – хIоттор) – изаграмматикин дакъа ду, дозаделлачу къамелан хIоттам Iамош долу. Грамматика шина декъах лаьтта: морфологих, синтаксисах.Морфологиа,синтаксисавовшашцауьйрйолушю,аммацушинаграмматикин декъана хьалха шен-шен декхарш ду,Iалашонашю.Нагахь санна морфологино дешнаш церан массотайпафор- манашца Iамаяхь, синтаксисо оцу дешан шасхьаэцначуформано тайп-тайпанчу цхьаьнакхетаршкахь кхочушденгIуллакхIамадо. Амма дешан синтаксически башхаллашцхьанапредложенехьбилгалъевллацаIа,уьшгучуйовлудешнийнцхьаьнакхетаршкахь а.Ма-даррааьлча,предложениа,дешнийнцхьаьнакхетараIамошдолу грамматикин дакъа ду синтаксис. Синтаксисехь Iамайо:

предложени а, цуьнан тайпанаш а, меженаш а;
предложенехь дешнийн цхьаьнакхетар а, церан уьйр а;
предложенеш хIитторан кепаш.

Дешнаш, лексически а, морфологически а дакъош санна ца Iамош, предложенийн меженаш санна Iамадо синтаксисехь.СинтаксисехьIамадодош,къамелехьцуьнанкхечудешнашца хуьлушйолууьйраш,юкъаметтигаш,дешнехкъамелданаьттобеш долу даккхий дакъош кхолларан бакъонаш. И дешнаш вовшахта- сарца,билггалчуцхьанаформанашкахьцарахпайда

эцарххIоттало синтаксически дакъош: дешнийн цхьаьнакхетарш,предложенеш. Иштта,масала,предложенехь«Цхьанхьаюьртанйистехькъорачутатанцаелирайоккхатоп».Пайдаэцнанохчийнметтанбакъонаш- ца дешнаш вовшахтасаран дешнийн цхьаьнакхетарех: цхьанхьа юьртан йистехь, къорачу татанца елира, йоккха топ. Нохчийн маттахь предложени шен цхьа кеп йолучу цхьана дашах лаьтташ хилаатарло:Iуьйре.Сатеснера.ХьалагIатта!Аммаитайпапред- ложенешяржонйишйолушюкхечудешнашца:АьхкенанIуьйре. Сиха сатесна. ХьалагIаттасихха!Предложениа,дешнийнцхьаьнакхетара–тайп-тайпанчудек- харийн синтаксически дакъош ду, царах хIор а шен билгалонаш йолушду.Предложени – цхьа алам бовзуьйту синтаксисан коьрта дакъа ду. Дешнийн цхьаьнакхетар – предложенин цхьа дакъа ду, гIоьналлин дакъа.Къамелехьпредложенешвовшашцайозаеллахуьлу.МаьIница а,темицаа,грамматическиацхьаьнайозаеллачумасехпредложе- нино чолхе синтаксически дакъа кхуллу –текст.Предложенеш а, дешнийн цхьаьнакхетарш а кхуллуш болу синтаксически гIирсаш нохчийн маттахь тайп-тайпана бу. Царах коьртанашдешнийнформанашю,шайнзIенашцавовшахйозалуш йолу,ткъаишттагIуллакхандешнаш.Предложенешкхуллушпайда оьцуинтонацих,дешнийнкъепах.Интонаци(дийцаран,хаттаран, тIедожоран) предложени кхолларан синтаксически гIирс хиларал сов, алам чекхбаьлла хиларан гайтам а бу. Дешнийн къеп – иза предложенийн, дешнийн цхьаьнакхетарийн хIоттамехь уьш во- вшашца дIанисдалар ду. Нохчийн маттахь дешнаш дIанисдаран шенбакъонашю.Масала,оьрсийнматтахьграмматическинорма ю подлежащина тIаьхьа сказуеми хIотто дезаш хилар, ткъа вайн маттахь уьш

кхечу кепара нисдан деза. Идрис пошел в школу – Идрис школевахара.Цхьанабилггалчуформехьдолчудешнехдодешнийнцхьаь- накхетарш, кхуллу предложенеш; цхьалхечу предложенех – чол- хенаш. Цундела синтаксис тIетевжа лексикина а, морфологина а. Къаьсттина уллора уьйр хуьлу синтаксисан а, морфологин а, меттан грамматически хIоттаман ши дакъа и шиъ хиларе терра. Морфологическидакъош,морфологическихиламашкхочушхуьлу къамелехьдешнийнцхьаьнакхетаршкахулаа,предложенешкахулаа. Къамелан дакъойн морфологически категореш синтаксически юкъаметтигийнгIорторашю(тишакерт–къастаманюкъаметтигаш«хIума-билгало»), ткъа иштта синтаксически категорийн а (топ кхоьссира – яхана хан, билггала модальность).Ала деза, нохчийн меттан синтаксис Iилманехь кIезиг телли- на ю. Иза талларехь Iилманехь шайн лар йитина Ю. Дешериевс, Ф. Яковлевс, З. Джамалхановс, Я. Эсхаджиевс, В. Гиреевс, А. Халидовс.ДЕШНИЙН ЦХЬАЬНАКХЕТАРШ, ЦЕРАН ТАЙПАНАШДешнийн цхьаьнакхетар – иза синтаксисан дакъа ду. Цуьнан шен билгалонаш хуьлу:а) мел лахара а шакъаьстина ши дош хила дезар; б) уьш маьIнийн цхьаалла йолуш хилар;в) вовшашца грамматически уьйр йолуш хилар. Грамматически а, маьIница а вовшашца дозаделла шакъаь-стинашиъяцулсовдошдешнийнцхьаьнакхетарду.Цобилгалйо хIуманийн,хиламийн,даран,дикаллинчолхецIерш.Масала,керла книга,сочинениязъяр,хезашешар.ХьалхарчумасаллехьхIуманан цIеаюяьккхина,цуьнанбилгалоаюгайтина,шолгIачу–хIумаа, цунна тIедоьрзуш долу дар а, кхоалгIачу – дар а, цуьнан билгало а. Цу кепара билгалдолу дешнийн цхьаьнакхетарийн граммати- чески маьIна. Дешнех а, дешнийн цхьаьнакхетарех а кхоллало предложени.Дешнийнцхьаьнакхетаршпредложенехкъастохаадеза.

Деш- нийн цхьаьнакхетарша хIуманийн, билгалонийн, даран, хиларан цIе бен ца йоккху, ткъа предложенино адамашна юккъе къамелан юкъаметтиг кхуллу, цхьана хIуманах лаьцна хаам бо, хаттар до я цхьагIуллакхдартIедожадо.Предложенехьшайнцхьаьнакхетарехь дешнаш хуьлу коьрта а, дозуш а. Шегара хаттар хIотточу дашах коьртадошолу,ткъакоьртачудашохIотточухаттарнажоплушдолу дашах дозуш долу дош олу. Масала, ловзура самукъане дешнийн цхьаьнакхетарехькоьртадошловзураду;ловзурамуха?аьллашега хIоттийначу хаттарна луш долу жоп ду самукъане бохудош.Дешнийнвовшахкхетара,цхьаьнакхетарбохуаламашвовшех къасто хаа деза. Дешнийнцхьаьнакхетар:

маьIница а, грамматически а дозаделла шакъаьстина шиъ я цул сов дош ду;
коьртачух а, цунах дозуш долчу а дашах лаьтта. Коьртачун- на тIера дозуш долучунна хаттар хIотто тарло: диллира (хIун?) сурт, кхийтира (стенах?) диттах, вогIу (муха?) сиха, бешахь (муьлхачу?) стоьмийн.

Дешнийн цхьаьнакхетар ца хуьлу:

подлежащи, сказуеми (аьхке чекхъелира);
предложенин цхьанатайпанара меженаш (зударий а, бераш а, тIе а вахара, схьа а лецира);
цIердош дештIаьхьенца (гIанта тIехь).

Дешнийн цхьаьнакхетаршкахь маьIнийн уьйр билгалйоккху хаттаршца, коьртачунна тIера дозуш долучунна хIиттош долучу, масала: байракх (муьлха?) баьццара.Дешнийнцхьаьнакхетаршкоьртадошмуьлхакъамеландакъа ду хьаьжжина хуьлу: цIеран цхьаьнакхетар (именное словосоче- тание); хандешан цхьаьнакхетар (глагольное

Смотрите также файлы

Пьер Симон Лаплас. Возникновение небесной механики Лаплас родился 23 марта 1749 года в Бомоне, расположенном на живописном берегу мелководной речушки Ож в Нижней Нормандии.rtf

Лабораторная работа 1 определение качественных характеристик негативного воздействия на состояние окружающей среды при обращении с отходами производства и потребления цель работы.docx

Основные стадии развития пищеварительной системы студентка 2 курса 20 группы Лечебного факультета.pptx

Какую конечную цель лучше всего поставить.rtf

Понятие философии (структуры, функции) Философия.docx

Файл: Нохчийн пачхьалкхан дешаран, iилманан министерство.docx

ЭДИЛОВ С. Э.

Пайдаэцначу авторийн яцйина цIерш, фамилеш

СИНТАКСИС

Смотрите также файлы

Информация

Списки файлов

Дополнительно