Файл: Нохчийн пачхьалкхан дешаран, iилманан министерство.docx

Дийцаран предложенин кеп тIетевжа хандешан билгалчу а, бехкаман саттамашна а. Предложенино билггалчу я хила луучу хиламех,хьолахлаьцнадуьйцу,масала:МаходекхнаштIератIеда гIашохьаэгадора.КорехиънаIийрвара-кх–дуьненебIаьргбетташ. Хьо тхо долчу вагIахь, вай хаза самукъадоккхурдара-кх.Хааман (дийцаран) эшар (интонаци) къаьста предложенин чаккхенехь аз лахдарца.

ЧIaгlдаран а, дацаран а предложенеш

ЧIагIдаранпредложенешагойтудар,хиларбаккъалакхочуш- хилар, долуш хилар я хир долушхилар.Масала: Самукъане дека олхазарийн зевне аьзнаш.Сказуеминий, цуьнан дар я хилар кхочушдечунний юккъехь уьйр цахилар гойту дацаран предложенеша:Орамашхадийча,дитташахеда,халкъодIахервича,стагаца веха. ЧIагIдаран предложени дацаран предложенига ерза тарло. Масала: Суна дагадогIу жимчохь айсалелийнарг.Суна дага ца догIу жимчохь айса лелийнарг. Дацаран пред- ложенешдацарандакъалг-ца,ма-хиларцабилгалйовлу.Дацаран предложенешкхуллудацарандешнашаа:дац,вац,бац,яц;дацара, вацара, бацара,яцара.Нахана эшначохь дог шийлахиллаверг,Безаман цIе йоккхуш хьахийнаметтиг яц.Хилийта хьайн гIоьнца стаганадиканиг,Диканца вогIург бен толамекхаьчна вац.Дацаранпредложенешшинакепарахуьлу:дуьззинадолудацар гойтуш,дуьззинадоцудацаргойтуш.Масала:Осалалласунасайн бIаьргаянацаезна.(дуьззинадолудацаргойту).Юьрта

юккъехула шуьйраохьадогIухибашхачехкацадогIура.(дуьззинадоцудацар гойту). Дацаран куцдешнаша а, цIерметдешнаша а, долчунна тIе а дацар чIагIдо. Масала: Раиса Ахматован поэзи цкъа а ца хилла шен маьIница нохч-гIалгIайн дозанал чоьхьасоьцуш.

Хаттаран предложенеш

Къамелан декъашхошкара цхьа информаци схьаэцаран гIуллакх кхочушдо хаттаран предложенино, хаттаро жоп а доьху. Хаттар билгалдеш лела хаттаран цIерметдешнаш а, дакъалгаш а. Масала: Мила ву и хьун екош диг детташверг? ХIун дийр дара-те адамаша, кхана шайх хиндерг хиъча? ХIун сардам баха хьох, сан Нохчийчоь?Хаттаран эшар (интонаци) билгалйолу предложенин чаккхе- нехь аз айдарца. КIант дIаваха. – КIант дIаваха?Хаттаран формин массо а кеп шеца йолуш ду риторически хаттарш. Иза дуьненахь хуьлуш долучуьнга я къамелахочуьнга хьажийна хуьлу, цундела жоп ца доьху цо. Къамел деш волучу ойланаш а, синхаамаш а бу уьш, хиламах а, хьолах а лаьцнаболу. Масала:ХIундокхудуьненах,кхинвовшийнларамабоцуш,ше- раш дIакерчарх тоам а беш, бесарадаьхна?(А. Халидов).

ТIедожоран предложенеш

ТIедожоран предложени хьоьца къамел деш волучуьнга хьажийна хуьлу; цо къамел деш волучу лаам бовзуьйту, вукхо (ладугIучо) дан дезачун цIе а туху. Голаш тIе охьалахвелира иза:

Везан Дела, гIодехьа суна, къинхетам бехьа сох!»

ТIедожоркхочушдохандешантIедожоранкепаца:Дикадеша- лаш, Iилма Iамаделаш, дахарехь оьшур душуна.ТIедожоран эшар (интонаци) юккъера барам болуш хуьлу, дийцаран а, хаттаран а эшарца юьстича; юста: Тоьур ду. – Тоьур ду! –Тоьур ду?

Айдаран предложенеш

Хаамца,хаттарцатIедожорцацхьаьнапредложенехьшенсин- хаамбовзийтатарлокъамелдечо:хазахетар,халахетар,цецвалар, сингаттам, оьгIазло, карзахалла и дI. кх. а. Аларан синхаам бов- зийта йиш ю эшарца (интонацица). Цул сов, предложенехь айдар билгалдаккхатарлоайдардешнашцаа,дакъалгашцаа.Масала:Ма ирс долуш ву со! Мел хаза хуьлу бIаьста стоьмийн бешахь! ЭхI, хьо шийла шовда, Дала беркат дойлахьох!АйдаранмаьIнашайцадолупредложенешайдараню.Аларан маьIнехьаьжча,уьшядийцаран,яхаттаран,ятIедожораню.Маса- ла,АхьахIундей...яхийтакхузара!–тIедожоран.Шенамалуъъу оьгIазгIойлаи,асасорезавацэр ду. Алий?–хаттаран.Дийцаран, айдаран предложенийн масалш вай лакхахьдалийна.

Предложенийн дIахIоттам

ПредложениндIахIоттамначубогIу,цкъа-делахь,цуьнанграм- матическибух.Нохчийнматтахькоьртамеженашшайнбашхаллаш йолуш хуьлу. Масала, подлежащи деа дожарехьлела.ШолгIа-делахь,предложениндIахIоттамнаюкъайогIуцуьнан меженийнуьйра.Коьртачумеженехйозуша,уьшкхетошахуьлу коьртаза меженаш; цхьа коьртаза меже вукху коьртазчу меженах йозушхилаатарло,масала:ДаккхийчудиттийнгаьннаштIераохьаоьгуратIаьххьарадекъагIаш–коьртазамеженаштIаьххьара, декъа дозуш ду подлежащих гIаш, ткъа гаьннаш тIера – сказуе- мих охьоьгура, даккхийчу диттийн дозуш ду коьртазчу

меженах гаьннаштIера.

Коьртачу меженаша шаьш а кхолла тарло предложени, маса- ла: ДогIа доладелира; Малх кхийтира – иза яржаза предложени ю. Коьртаза меженаш шена чохь ерг яьржина предложени ю. Кхетарна оьшуш йолу меженаш шена чохь ерг юьззина предложени ю. Ма- сала: Соьлжаца лаьтташ яра четарш тоьхна жима гIап. Коьрта а, коьртаза а меженаш эшош, амма уьш маьIница атта схьакарош ерг юьззина йоцу предложени ю. Масала: Мичара вогIу? Дукха Iийр вуй? – Цхьана шарахь.

Коьрта а, коьртаза а меженел сов, предложени кхуллуш дакъ- алаца тарло юкъадалочу дешнаша. Цара предложенин граммати- чески маьIна тIедузуш гIо до. Бакъду, предложенин меженашца грамматически дозаделла ца хуьлу и дешнаш, цундела йозанехь запятойшца къастадо уьш: Iилманчашна хетарехь, хIор ораматехь я дарбане, я дIаьвше мутта хуьлу.

Предложенин конструкцеш

Субъект нохчийн предложенешкахь шина кепара хуьлу: про- дуктивни (кхечуьнга йолучу предл.); непродуктивни (кхучуьнга ца йолучу предл.) кхечуьнга ца йолучу предложенехь субъект даимна а цIерниг дожарехь хуьлу, сказуеми кхечуьнга ца долучу хандашахкхоллало.Герггараобъектоцутайпанарчупредложенехь хила хьакъ дац. Ишттачу цхьалхечу предложенех – номинативни я цIерниг дожаран конструкци олу. Масала: Чхерийн лаба хьалха аоьзнатIехарцакечбелчасанна,лаьттаибуьрсалам.Нагахьсан- на сказуеми кхечуьнга ца долучу классни хандашах кхоллалахь, цуьнанкласснигайтамантIехьбартхуьлусубъектаца:Буьйсанна ижуна долало экха. Лоьман аз цахеззе дIайоьдуча.Кхечуьнга йовлучу предложенешкахь субъект хуьлу лург, дийриг, меттигниг дожаршкахь (дукхахьолахь дийриг дожарехь). Субъект лург дожарехь хуьлу, нагахь санна кхечуьнга долучу хаадаларан хандашах хиллехь (глагол чувственного восприятия).Суна лаьа гуттар а малх боьлийла.Исаннайолчуцхьалхечупредложених–дативнипредложени олуялургдожаранконструкциолу.Лургдожаранконструкцинис- лохIокхухаадаларанхандешнашца–сказуемешца:ган,дан,хаза, хаа,лаа,хета,мотта,довза,дагадан,дицдала...Субъектдийригдо- жарехьхуьлу,сказуемикхечуьнгадолучухандашахкхоллаеллехь. ГерггараобъектцIернигдожарехьхуьлу.Исаннайолчукхечуьнга йолучу предложених – эргативни конструкциолу:Маьлхан зIенарша къегадора лаьмнийн баххьаш.Субъект меттигниг дожарехь хуьлу, нагахь санна сказуеми кхечуьнга долучу таронан хандашах кхоллаелла елахь (потенци- альный глагол).И санна йолучу кхечуьнга йолучу предложених – локативни конструкци олу. Сан лекцина кечамбан деза. – ийна конструкци.